Opinn tékki með fullveldið að veði

Sigurður Egilsson skrifar 4. júní 2026 20:02

Hugleiðingar og skoðanir almenns borgara um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst.

Ég vil taka það skýrt fram strax í upphafi: Ég er ekki andvígur Evrópu eða samstarfi þjóða almennt.

Í langan tíma var ég raunar fylgjandi aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég sannfærðist af rökum um stöðugleika, gjaldmiðilsmál og þeirri hugmynd að Ísland fengi „sæti við borðið“ þar sem ákvarðanir væru teknar.

Síðan fór ég að kynna mér málið af alvöru.

Það sem ég fann staðfesti ekki þær skoðanir sem ég hafði áður. Þvert á móti vakti það upp fleiri spurningar en svör.

Þessi grein er ekki skrifuð af svartsýni eða andúð á Evrópu. Evrópusamstarfið hefur vissulega kosti og það eru til gild rök fyrir nánari samvinnu milli ríkja álfunnar. En þegar kostirnir eru vegnir á móti því sem þarf að láta af hendi tel ég að fórnin sé einfaldlega of mikil.

Það sem meira er: hvernig þessari þjóðaratkvæðagreiðslu er háttað gerir málið enn alvarlegra en efnisatriðin ein og sér.

Um hvað er í raun verið að kjósa?

Talsmenn aðildar tala stöðugt um „viðræður“ eða „samningaviðræður“, eins og Ísland muni setjast niður með Brussel, leggja fram sínar kröfur og semja síðan um niðurstöðu sem báðir aðilar sætta sig við.

En þannig virkar aðildarferli Evrópusambandsins ekki.

Hið svokallaða acquis communautaire, allt regluverk og lagasafn Evrópusambandsins, er ekki til samninga. Það stendur fast.

Það sem umsóknarríki semur um er fyrst og fremst hvernig og hvenær það innleiðir þessar reglur. Aðildarviðræðurnar snúast um tímasetningar, framkvæmd og aðlögun, ekki um hvort reglurnar sjálfar verði teknar upp.

Kafli eftir kafla er opnaður og síðan lokað þegar Evrópusambandið telur að umsóknarríkið hafi uppfyllt skilyrðin. Aðeins þá er hægt að halda áfram í næsta kafla.

Endapunkturinn er fyrir fram ákveðinn. Varanlegar undanþágur eru ekki lengur hluti af stækkunarstefnu ESB. Þótt sambandið segist tilbúið að taka mið af aðstæðum Íslands jafngildir það hvorki undanþágum né eiginlegum opt-outs.

ESB er alveg skýrt með þetta þó að ýmsir hérlendis haldi öðru fram.

Það sem er til umræðu er ekki hvert ferðinni er heitið, heldur hversu langan tíma það tekur að komast þangað.

Þess vegna tel ég að það sé villandi að tala um ferlið eins og hefðbundnar samningaviðræður þar sem báðir aðilar gefa eftir og ná málamiðlun.

Aðlögunin hefst ekki eftir aðild.

Aðlögunin er aðildarferlið.

Gjaldmiðilsrökin eru fölsk tvíhyggja

Eitt helsta tromp aðildarsinna er krónan.

Það kemur ekki á óvart. Flestir Íslendingar finna fyrir áhrifum gengissveiflna, verðbólgu og vaxta í eigin buddu.

Krónan hefur veikleika. Það efast fáir ef einhverjir um það.

En umræðan er oft sett fram eins og aðeins tveir kostir séu í boði:

Óstöðug króna eða Evrópusambandið og evran.

Það er einföldun sem stenst í raun ekki nánari skoðun.

Umtalið er oft með þeim hætti og hljómar þannig að kosið verði 29. ágúst og 1. september þá bara komi evran, vextir og húsnæðis- og matarverð lækki um leið. Þetta er blekking því að það er eitthvað sem kallast Maastricht-skilyrði og það er ferli sem tekur hið minnsta 2 ár.

Aðild að Evrópusambandinu og upptaka evru eru ekki eitt og sama málið.

Nokkur ríki utan Evrópusambandsins nota evruna með einum eða öðrum hætti. Sum hafa gert sérstaka samninga en önnur hafa tekið hana upp einhliða.

Það eitt sýnir að gjaldmiðilsmál og aðild eru ekki órjúfanlega tengd.

Auðvitað fylgja slíkum lausnum bæði kostir og gallar eins og öllum lausnum en þær sýna að umræðan er ekki eins tvískipt og gjarnan er látið í veðri vaka, það er ekki bara A eða B.

Það sem sjaldnar er nefnt er að fall krónunnar árið 2008, sársaukafullt og kostnaðarsamt sem það var, var jafnframt hluti af þeirri aðlögun sem gerði Íslandi kleift að ná sér hraðar en sumum ríkjum innan evrusvæðisins.

Lönd sem höfðu afsalað sér eigin gjaldmiðli höfðu ekki sama svigrúm til að bregðast við.

Það þýðir ekki að krónan sé fullkomin.

En það þýðir að ákvörðun um að afsala sér henni er hvorki einföld né afturkræf.

Og þegar slíkt vald hefur verið framselt til stofnunar sem hefur enga sérstaka skyldu til að setja hagsmuni Íslands í forgang er eðlilegt að spyrja hvort ávinningurinn réttlæti fórnina.

Það sem gerir umræðuna enn áhugaverðari er nýja skýrslan sem ríkisstjórnin og fjármálaráðherra sérstaklega hafa vísað í hvað eftir annað sem sönnun þess að krónan kosti Ísland meira en hún skili.

Þegar betur er að gáð kemur hins vegar í ljós að höfundar skýrslunnar setja sjálfir mikilvægan fyrirvara við niðurstöðurnar.

Þeir tóku ekki afstöðu til raunhagkerfisins í heild, atvinnumarkaðarins eða víðtækari efnahagslegra áhrifa. Eins og fram kemur í skýrslunni sjálfri fjölluðu þeir um mun þrengra viðfangsefni: hvort upptaka evru gæti haft ákveðna kosti í peningamálum.

Það er því talsverður munur á því sem skýrslan segir og því hvernig hún hefur verið kynnt almenningi og augljóslega á bara ekki að skoða aðra möguleika.

Þegar stjórnvöld kynna takmarkaða greiningu sem heildardóm um framtíð gjaldmiðils þjóðarinnar er ekki óeðlilegt að fólk spyrji spurninga.

Það er einfaldlega eðlileg gagnrýnin hugsun.

Sætið við borðið

Önnur algeng rök aðildarsinna er að Ísland fái loksins „sæti við borðið“.

Það er að vissu leyti rétt.

Aðildarríki eiga fulltrúa innan stofnana Evrópusambandsins og taka þátt í ákvarðanatöku.

Spurningin er hins vegar ekki hvort Ísland fengi sæti við borðið.

Spurningin er hversu miklu máli það sæti myndi skipta.

Ísland er um 400 þúsund manna þjóð í sambandi sem telur um 450 milljónir íbúa.

Á flestum sviðum ræður stærð máli.

Þegar stærstu ríkin eru sammála um stefnu eða lagasetningu hefur Ísland í raun mjög takmarkaða möguleika til að hafa áhrif á niðurstöðuna.

Þetta verður enn mikilvægara þegar horft er til þeirrar þróunar sem nú á sér stað innan sambandsins, þar sem æ fleiri vilja færa ákvarðanir frá einróma samþykki yfir í meirihlutaatkvæðagreiðslur.

Fyrir stór ríki skiptir það litlu máli en fyrir lítið ríki eins og Ísland getur það skipt öllu.

Sérstaklega á sviðum þar sem íslenskir hagsmunir eru frábrugðnir hagsmunum flestra annarra ríkja.

Fiskveiðar eru augljósasta dæmið.

Íslendingar hafa byggt afkomu sína á hafinu um aldir. Hagsmunir Íslands og stórra Evrópuríkja fara þar ekki alltaf saman.

Spurningin sem kjósendur þurfa að velta fyrir sér er einföld:

Er betra að hafa fullt vald yfir eigin auðlindum eða vonast til þess að fá að hafa áhrif á ákvarðanir sem aðrir taka?

EES, það sem margir gleyma

Oft er talað um Evrópusambandsaðild eins og hún opni dyr sem eru lokaðar í dag, en raunin er sú að Ísland hefur nú þegar aðgang að sameiginlegum markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn.

Við njótum frelsis til viðskipta, þjónustu, fjármagnsflæðis og vinnuafls á stærstum hluta þess sviðs sem aðildarsinnar vísa til.

Á sama tíma höfum við haldið eftir ákveðnu sjálfstæði á sviðum sem skipta Ísland miklu máli.

Það er ástæða fyrir því að Norðmenn hafa ítrekað hafnað aðild að Evrópusambandinu þrátt fyrir að hafa rannsakað málið aftur og aftur í áratugi.

Noregur er stærra ríki en Ísland.

Noregur er auðugra ríki en Ísland.

Noregur hefur meiri pólitísk áhrif en Ísland.

Samt hefur norska þjóðin ítrekað komist að þeirri niðurstöðu að kostnaðurinn við aðild sé meiri en ávinningurinn og það ætti að vera næg ástæða til að skoða málið af yfirvegun.

Ekki vegna þess að Norðmenn hafi alltaf rétt fyrir sér.

Heldur vegna þess að reynsla þeirra sýnir að skynsamlegt fólk getur skoðað sömu staðreyndir og komist að annarri niðurstöðu en þeirri sem nú er kynnt sem sjálfsögð.

EES er þó ekki fullkomið.

Eitt nýlegt og skýrt dæmi um hvernig Evrópusambandið setur eigin hagsmuni ofar öðru er ákvörðun þess um að setja verndartolla á málma, stál og ál.

Þrátt fyrir að Ísland og Noregur séu hluti af innri markaðnum í gegnum EES-samninginn kaus Evrópusambandið að undanskilja okkur ekki frá þessum tollaráðstöfunum í upphafi.

Málmvinnsla er einn af meginstólpum íslensks útflutnings og atvinnulífs, en þegar ESB ákvað að vernda eigin markað skiptu hagsmunir samstarfsríkjanna í norðri litlu máli í Brussel.

Þetta dæmi sýnir tvennt:

Í fyrsta lagi sýnir það að EES-samningurinn tryggir okkur ekki sjálfkrafa gegn einhliða ákvörðunum ESB þegar sambandið telur sig þurfa að grípa til verndaraðgerða.

Í öðru lagi og það sem mikilvægara er, það sýnir hugarfarið í Brussel. Þar ræður hagsmunagæsla stóru ríkjanna för.

Ef ESB er tilbúið að fórna hagsmunum nánustu samstarfsríkja sinna á EES-svæðinu vegna eigin iðnaðar, hverju eigum við þá að búast við sem örríki innbyrðis í sambandinu?

Í hvaða átt er Evrópusambandið að fara?

Jafnvel þótt maður telji að Evrópusambandið sé hagkvæmt í dag er önnur spurning sem sjaldan fær næga athygli:

Hvernig verður sambandið eftir tíu, tuttugu eða þrjátíu ár?

Aðild er ekki ákvörðun um stöðuna eins og hún er í dag.

Hún er ákvörðun um framtíð sem enginn sér fyrir með fullri vissu.

Evrópusambandið er ekki kyrrstæð stofnun. Það þróast stöðugt, færir til valdheimildir og stækkar reglusetningu sína inn á ný svið.

Umræða um að draga úr kröfu um einróma samþykki og færa fleiri mál yfir í meirihlutaákvarðanir hefur farið vaxandi undanfarin ár.

Talsmenn þess segja að það auki skilvirkni.

Andstæðingar benda á að það dragi úr getu smáríkja til að verja eigin hagsmuni.

Báðar hliðar hafa sín rök.

En staðreyndin er sú að þegar einróma samþykki hverfur missa smærri ríki síðasta raunverulega neitunarvaldið sem þau hafa og það er ekki smávægilegt atriði fyrir þjóð sem telur innan við hálfa milljón íbúa.

Á sama tíma nær regluverk sambandsins inn á sífellt fleiri svið samfélagsins.

Fjármálareglur.

Orkumál.

Gervigreind.

Stafræn þjónusta.

Samfélagsmiðlar.

Persónuvernd.

Loftslagsmál.

Mikilvæg spurning er ekki aðeins hvort menn séu sammála einstökum reglum í dag, heldur hver taki ákvarðanirnar á morgun.

Lögum sem Íslendingar setja sjálfir geta þeir breytt en reglur sem eru ákveðnar annars staðar eru allt annað mál.

Það sem gerir þetta enn áhugaverðara er að pólitískt landslag Evrópu er sjálft að breytast.

Fyrir aðeins áratug voru margir flokkar sem nú sitja í ríkisstjórnum eða nálægt völdum taldir til jaðarhópa.

Í dag eru hægri- og þjóðernissinnaðir flokkar að styrkjast víða um Evrópu.

Á sama tíma vilja aðrir ganga lengra í átt að aukinni miðstýringu og nánari samruna.

Hvor þróunin mun sigra?

Enginn veit það.

En þegar þjóð gengur í samband sem er stöðugt að breytast er hún ekki aðeins að samþykkja stöðuna eins og hún er í dag.

Hún er einnig að samþykkja að fylgja þeirri þróun sem kann að verða á morgun.

Brexit.

Brexit er oft nefnt í íslenskri umræðu.

Yfirleitt annaðhvort sem hræðsluáróður eða sem fyrirmynd en er í raun hvorugt.

Brexit er fyrst og fremst áminning um hversu erfitt það er að yfirgefa Evrópusambandið þegar ríki er einu sinni komið inn.

Bretland var eitt stærsta hagkerfi heims.

Það hafði eigin gjaldmiðil.

Eitt stærsta fjármálakerfi heims.

Fast sæti í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.

Öflugan her.

Alþjóðlegt áhrifavald.

Samt tók útgangan mörg ár, olli miklum pólitískum átökum og áhrif hennar eru enn til umræðu.

Ef jafn stórt og öflugt ríki ætti erfitt með að yfirgefa sambandið er eðlilegt að spyrja hvernig svo lítil þjóð sem Ísland myndi standa að vígi.

Þetta snýst ekki um hvort Brexit hafi verið rétt eða rangt.

Heldur um þá einföldu staðreynd að aðild að Evrópusambandinu er ekki ákvörðun sem auðvelt er að snúa við.

Þeir sem tala fyrir aðild tala gjarnan um inngönguna en mun sjaldnar er rætt um útgöngumöguleika ef einhvern tímann.

Kannski vegna þess að í raun er hún varla raunhæfur kostur fyrir jafn lítið ríki og Ísland.

Þess vegna þarf að horfa á ákvörðunina sem langtímaskuldbindingu.

Ekki fjögurra ára verkefni og ekki kjörtímabil, heldur ákvörðun sem gæti mótað stöðu Íslands í áratugi eða jafnvel aldir.

Ferlið skiptir líka máli

Jafnvel þótt menn séu ósammála öllu hér að ofan ætti eitt atriði að sameina bæði stuðningsmenn og andstæðinga aðildar:

Ferlið verður að vera heiðarlegt, upplýst og hafið yfir allan vafa.

Þjóðaratkvæðagreiðsla um jafn stórt og afdrifaríkt mál á ekki að byggja á hraða og fljótfærni.

Hún á ekki að byggja á lélegum upplýsingum eða hálfsannleika, hún á ekki að byggja á því að kjósendur fái aðeins að sjá þann hluta myndarinnar sem stjórnvöld kjósa að sýna þeim.

Því stærri sem ákvörðunin er, þeim mun meiri kröfur ber að gera til gagnsæis.

Og það er erfitt að halda því fram að gagnsæi hafi verið leiðarljósið í þessu ferli.

Upphaflega stóð til að þjóðin fengi lengri tíma til umræðu en síðan var tímalínunni flýtt og skyndilega stendur þjóðin frammi fyrir ákvörðun sem gæti haft áhrif á framtíð hennar um ókomna tíð, en hefur aðeins nokkra mánuði til að ræða hana.

Það er ekki óeðlilegt að spyrja:

Af hverju þessi flýtir?

Hvað er það sem getur ekki beðið?

Ef aðild að Evrópusambandinu er jafn augljóslega góð og stuðningsmenn hennar halda fram, hvers vegna óttast menn þá ítarlega og opna umræðu um bæði kosti og galla?

Traust byggist á gagnsæi.

Hlutverk ráðherrans

Í lýðræðisríki skiptir ekki aðeins máli hvað er sagt, það skiptir einnig máli hver segir það og hvaða hagsmuni viðkomandi hefur af niðurstöðunni.

Þess vegna er eðlilegt að skoða hlutverk utanríkisráðherra í þessu ferli, vegna þess að ráðherrann sem leiðir málið er ekki hlutlaus aðili.

Utanríkisráðherra leiðir flokk sem varð til, að stórum hluta, vegna ágreinings um Evrópumál og hefur frá stofnun sinni haft aðild Íslands að Evrópusambandinu sem eitt af sínum meginmarkmiðum, ef ekki hreinlega sem aðalmarkmiðið.

Þegar sami stjórnmálamaður hefur árum saman talað fyrir ákveðinni niðurstöðu er eðlilegt að spyrja hvort hann sé best til þess fallinn að leiða umræðuna um sjálfa ákvörðunina.

Þetta verður enn mikilvægara þegar horft er til þeirra upplýsinga sem almenningur hefur ekki fengið að sjá.

Til er umfangsmikið skjal sem fjallar um störf og ákvarðanir ráðherrans á undanförnum misserum.

Þingmenn hafa samkvæmt fréttum aðeins fengið aðgang að því við mjög sérstakar aðstæður.

Aðgangur er takmarkaður.

Símar eru ekki leyfðir.

Trúnaðarskylda er undirrituð.

Starfsmaður fylgist grannt með þingmönnum

Það sannarlega vekur upp spurningar.

Þegar um er að ræða mál sem á að leggja fyrir þjóðina í atkvæðagreiðslu er eðlilegt að fólk spyrji hvers vegna upplýsingar um framkvæmd ferlisins séu ekki aðgengilegar almenningi. Þetta má mögulega flokka sem upplýsingaóreiðu ásamt því að tala um möguleg afskipti Rússa en minnast alls ekki á að ESB ætli að aðstoða yfirvöld við að fá þjóðina til að sjá ESB í jákvæðu ljósi.

Lýðræði byggist á upplýstu samþykki.

Ekki samþykki í blindni.

Á sama tíma hefur umræðan oft verið sett fram með þeim hætti að þeir sem efast um aðild eru sakaðir um hræðsluáróður eða að tefla fram ómálefnalegum rökum á meðan því er haldið fram að það muni hafa alvarlegar afleiðingar segi þjóðin nei.

Slíkt er óheppilegt og ekki til þess fallið að ná málefnalegu samtali.

Þjóðaratkvæðagreiðsla á ekki að snúast um að flokka fólk í „réttu“ og „röngu“ fylkingarnar.

Það á að vera leyfilegt að spyrja spurninga.

Það á að vera leyfilegt að efast.

Það á að vera leyfilegt að benda á veikleika í málflutningi beggja fylkinga.

Það er ekki ógn við lýðræðið.

Það er lýðræði.

Traust er ekki eitthvað sem stjórnvöld geta krafist.

Traust er eitthvað sem þau þurfa að vinna sér inn.

Þegar tímalína er stytt.

Þegar upplýsingar eru takmarkaðar.

Þegar skýrslur eru túlkaðar með öðrum hætti en höfundar þeirra sjálfir virðast leggja upp með er það ekki til að byggja upp traust.

Það sem hefur einnig vakið athygli mína er hvernig upplýsingar um ferlið virðast stundum birtast fyrst í erlendum miðlum áður en þær eru ræddar opinskátt hér heima.

Það eitt sannar ekkert, en það skapar ákveðna tilfinningu hjá almenningi um að umræðan sé ekki fyrst og fremst ætluð íslenskum kjósendum heldur þeim sem fylgjast með utan frá.

Þegar jafn stór ákvörðun er í húfi ættu Íslendingar að vera þeir fyrstu sem fá skýrar upplýsingar um stefnu stjórnvalda, ekki þeir síðustu.

Þá er ekki óeðlilegt að traustið veikist.

Og þegar traustið veikist er eðlilegt að kjósendur verði varfærnari.

Ekki vegna þess að þeir séu á móti Evrópu.

Heldur vegna þess að þeir vilja vera vissir um að ákvörðunin sé tekin á réttum forsendum.

Eitt sem þarf að hafa í huga er að þó að við vitum ekki hvað framtíðin færir okkur þá er sagan skráð og mörgum er enn ferskt í minni hvernig Evrópusambandið kom fram við Ísland í Icesave-deilunni eftir hrunið 2008. Þar fengum við að kynnast því af eigin raun hvernig evrópsk samstaða virkar þegar stórra fjárhagslegra hagsmuna gætir.

Evrópusambandið, með Bretland og Holland í fararbroddi, beitti Ísland gríðarlegum þrýstingi til að láta íslenska skattgreiðendur axla ábyrgð á tapi einkabanka. Okkur var sagt að við ættum engra annarra kosta völ; að við yrðum að beygja okkur undir kröfurnar, annars blasti við algjör einangrun.

Vegna þess að Ísland var fyrir utan Evrópusambandið hafði þjóðin tækifæri til að segja nei í þjóðaratkvæðagreiðslum. Við gátum farið með málið fyrir EFTA-dómstólinn, þar sem Ísland fékk fullan sigur.

Ef Ísland hefði verið meðlimur í ESB á þessum tíma hefði staðan verið önnur. Aðildarríki hafa ekki sama svigrúm til að standa gegn ákvörðunum og þrýstingi frá Brussel, eins og framkoman við Grikkland sýndi glögglega á árunum eftir hrun.

Þar var ekki hlustað á raddir almennings, þeir voru látnir hlýða.