Sam­félagið á inn­soginu: Við bíðum bara eftir næsta morði á borð við Menningar­nótt

Í kvöld var sýnd hryllileg mynd í Kastljósinu á RÚV af þeirri ofbeldisveröld sem ungmenni í vanda lifa og hrærast í. Kom þetta mér á óvart eftir að hafa starfað á þessum vettvangi í yfir 30 ár? Svarið við því er NEI.

Þetta endurspeglar, ég leyfi mér að segja, þann algjöra sofandahátt sem ríkt hefur í íslensku samfélagi. Við hefðum fyrir lifandis löngu átt að vera búin að grípa inn í þessa þróun sem alið hefur af sér hreina ofbeldisdýrkun. Það á aldrei að líðast að sá hryllilegi atburður sem átti sér stað á Menningarnótt um árið, þegar ung stúlka var stungin til bana, endurtaki sig. Við megum ekki lenda í því sem gerist alltaf þegar jafn hræðilegir atburðir eiga sér stað: að við förum á innsogið í einhverja daga... og svo hvað? Svo gerist ekki neitt.

Samt er þetta sá raunveruleiki sem ákveðinn hópur ungmenna býr við í dag. Því miður er það ekki spurning um hvort, heldur hvenær annar eins harmleikur á borð við Menningarnótt endurtaki sig. Það er stutt í það, hvort sem það verður framið með vopni eða með hrottalegum kýlingum og spörkum.

„Eru þeir farnir að stinga hver annan?“ – Við vorum vöruð við þessu árið 1995

En var varað við þessu? Var okkur sagt að við gætum lent í þessum farvegi? Svarið við því er með stórum stöfum: JÁ!

Ég hef skrifað um þetta oft áður. Árið 1995 fór ég ásamt vinnufélaga mínum til Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar til að kynna mér samstarf lögreglu og útideildar (sem þá var rekin af unglingadeild Félagsmálastofnunar Reykjavíkur) og hvernig þar væri tekið á afbrotum ungmenna. Þar vorum við einmitt spurðir: „Eru þeir farnir að stofna klíkur? Eru þeir farnir að stinga hver annan?“

Hvert er svarið við því í dag, árið 2026? JÁ!

Sérsveitin fór í tólf sinnum fleiri vopnuð útköll árið 2023 en árið 2013, eða úr 461 útkalli í 2.141. Hvað segir þessi tölfræði okkur? Er þetta bara einhver tilviljun?

Sjálfur er ég orðinn dauðleiður og langþreyttur á því að standa uppi á cokekassa og garga út í tómið. Við þurfum að vakna og það núna. Það er engin einföld skýring á þessu og ekki heldur neitt einfalt svar; þetta eru ekki bara samfélagsmiðlarnir. Þetta er kerfislægt og samfélagslegt vandamál sem er viðvarandi. Það verður ekki leyst með einhverju skammvinnu sýndarmennskuátaki, heldur er þetta langtímaverkefni og viðfangsefni hvers tíma.

Hundruð mála sem rata aldrei í fjölmiðla

Þegar ég byrjaði í útideildinni á sínum tíma man ég eftir máli þar sem tvær stúlkur börðu eina svo hrottalega að fórnarlambið lamaðist. Núna, meira en 30 árum síðar, var stúlka barin svo svakalega og skilin eftir meðvitundarlaus. Þetta er því miður ekki einsdæmi. Þessi mál skipta tugum, ef ekki hundruðum, á síðustu þremur áratugum en þau rata bara ekki alltaf í fjölmiðla og raunar sjaldnast.

En hvað ætlum við að vera blind fyrir þessu lengi? Hvað ætlum við að stofna mörg ráð og nefndir og fá marga kaffistofusérfræðinga sem eru í engri snertingu við þennan veruleika til að teikna upp einhverjar glærusýningar? Hvað með að tala við fólk sem hefur verið báðum megin við borðið og staðið í þessum eldi í áratugi? Fólk sem hefur sýnt það í verki að það getur stofnað til raunverulegrar vinnu sem snýr að ofbeldi og afbrotum í formi hópstarfs, fólk sem tekst á við viðfangsefnið í raunheimi á vettvangi, en ekki yfir skrifborðum eða með því einu að dæla í krakkana lyfjagjöfum.

Við þurfum fólk sem vinnur alvöru vinnu á gólfinu samkvæmt hugmyndafræðinni „learning by doing“, en ekki fólk sem talar málin í kaf á nefndafundum.

1.700 erfiðustu málin gegn skrifstofublæti kerfisins

Það er til dæmis hrópandi dæmi um þennan sofandahátt og vanhæfni kerfisins að ekki sé leitað til manns sem ég þekki mjög vel og hlýtur að teljast okkar helsti sérfræðingur á landinu, manns sem hefur starfað í yfir 30 ár í málaflokknum og meðhöndlað 821 af erfiðustu ungmennum þjóðarinnar. Sjálfur hef ég unnið við hlið hans jafnlengi og tel mig hafa mætt svipuðum fjölda í augnhæð. Saman höfum við barist fyrir nýrri nálgun, hitt ótal ráðherra, þingmenn og fangelsismálastjóra.

Við sitjum yfir samtals tæplega 1.700 erfiðustu málum þessarar þjóðar en samt er frekar hlustað á skrifstofublætið á meðan við spólum í sömu hjólförunum.

Það er nefnilega ekki alltaf svarið að glósa sig í gegnum háskólabækur og ætla svo að yfirfæra það beint á götuna. Til þess að skilja þennan heim raunverulega verður fólk stundum að hafa verið báðum megin við borðið og þá reynslu kennir enginn háskóli.

Þetta verður að breytast strax, áður en næsta fórnarlamb liggur á götunni. Að lokum minni ég á Facebook-síðuna „hvernig fækkum við afbrotum barna“ þar er hægt að fræðast um þennan málaflokk og sjá frá hópstarfinu sem ég var með fyrir drengi í vanda hér um árið.

Höfundur er starfsmaður Fjölsmiðjunnar og áhugamaður um betra samfélag.