„Mamma, sjáðu, út­lendingur!“ – Hve­nær hættir maður að vera út­lendingur?

Fyrir nokkru heyrði ég barn benda á mann og segja:

„Mamma, sjáðu, útlendingur!“

Barnið var ekki að vera dónalegt.

Það var ekki að dæma neinn.

Það var einfaldlega að lýsa því sem það sá.

En þessi litla setning fékk mig til að hugsa.

Hvenær hættir maður eiginlega að vera útlendingur?

Ég hef búið á Íslandi í meira en tvo áratugi. Á þeim tíma hef ég séð landið breytast og verða fjölbreyttara en nokkru sinni fyrr.

Í dag er erfitt að ímynda sér Ísland án þess fólks sem hefur flutt hingað frá öðrum löndum.

Innflytjendur starfa í leikskólum, skólum, verslunum, veitingastöðum, á flugvöllum, sjúkrahúsum og víðar. Á hverjum degi leggja þeir sitt af mörkum til samfélagsins.

Það er einfaldlega staðreynd.

En önnur staðreynd er líka til.

Orðið „útlendingur“ virðist stundum lifa sínu eigin lífi.

Stundum virðist ekki skipta miklu máli hvort einstaklingur hafi búið hér í tvö ár eða tuttugu.

Hvort hann tali íslensku.

Hvort hann greiði skatta.

Hvort börnin hans séu fædd og uppalin á Íslandi.

Í augum sumra er hann enn fyrst og fremst útlendingur.

En sagan er ekki svona einföld.

Við verðum líka að horfast í augu við að sumir innflytjendur leggja litla áherslu á að læra íslensku eða taka virkan þátt í samfélaginu.

Sumir lifa árum saman að mestu innan eigin hóps.

Þegar það gerist verður erfitt að tala um aðlögun án þess að tala líka um ábyrgð.

Sannleikurinn liggur líklega einhvers staðar á milli.

Kannski þurfa Íslendingar stundum að hætta að líta á fólk sem eilífa útlendinga.

Og kannski þurfa sumir innflytjendur líka að spyrja sig hvort þeir vilji raunverulega verða hluti af samfélaginu sem þeir búa í.

En það er önnur hlið sem mér finnst oft gleymast.

Þegar reglurnar eru óskýrar og væntingarnar óljósar verða allir fyrir áhrifum.

Ekki síst þeir sem vilja raunverulega aðlagast.

Þeir sem leggja sig fram við að læra íslensku.

Þeir sem vilja eignast íslenska vini.

Þeir sem vilja taka þátt í samfélaginu og verða hluti af því.

Stundum mæta þeir þó ákveðinni fjarlægð eða tortryggni, jafnvel eftir mörg ár í landinu.

Ekki vegna þess að fólk sé illa innrætt.

Heldur vegna þess að samfélagið hefur ekki alltaf skýra hugmynd um hvað aðlögun á að þýða í reynd.

Ég held að farsæl aðlögun byggist ekki aðeins á góðum vilja einstaklinga.

Hún þarf líka skýrar leikreglur.

Skýrar væntingar.

Skýran stuðning.

Og skýra leið inn í samfélagið.

Tungumálið skiptir máli.

Þátttaka skiptir máli.

Tengsl skipta máli.

Það er ekki sanngjarnt gagnvart samfélaginu að fólk einangrist árum saman án þess að reyna að taka þátt.

En það er heldur ekki sanngjarnt gagnvart þeim sem leggja sig fram að þeir upplifi sig sem gesti að eilífu.

Því aðlögun er ekki einstefna.

Hún gerist ekki aðeins hjá þeim sem koma.

Hún gerist líka hjá þeim sem taka á móti.

Og stundum virðist umræðan ýta þessum hópum hvorum gegn öðrum.

Venjulegur Íslendingur sem hefur áhyggjur af framtíð sinni er ekki endilega andvígur innflytjendum.

Og innflytjandi sem reynir að byggja sér nýtt líf er ekki endilega orsök vandans.

Samt verður stundum til eins konar barátta milli fólks sem á í raun meira sameiginlegt en það gerir sér grein fyrir.

Flestir vilja öryggi.

Virðingu.

Tækifæri.

Og góða framtíð fyrir börnin sín.

Kannski er stærsta spurningin því ekki hvaðan við komum.

Heldur hvort við séum tilbúin að byggja samfélag saman.

Því þegar allt kemur til alls er markmiðið ekki að skapa fleiri útlendinga.

Markmiðið er að skapa fleiri nágranna.

Og kannski, einn daginn, samfélag þar sem færri börn finna ástæðu til að benda og segja:

„Mamma, sjáðu, útlendingur.“

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.