Er dr. Henry Alexander bara til punts?

Fyrir nokkrum árum birti Ole Anton Bieltvedt (sem er landskunnur og öflugur málsvari dýravelferðar) grein í Fréttablaðinu sáluga sem bar titilinn „Var dr. Henry Alexander þarna bara til punts?“ Ég man að ég frussaði yfir mig morgunkaffinu þegar ég sá fyrirsögnina á sínum tíma en erfði greinina ekki að öðru leyti við Ole Anton. Hann var ósáttur við störf fagráðs um velferð dýra sem ég hef setið í lengi og vildi koma athugasemdum á framfæri. Þessar athugasemdir virðast hafa verið að mestu málefnalegar því ég man að mér fannst ég ekki knúinn til að bregðast við greininni.

Titill greinar Ole hefur þó leitað á mig upp á síðkastið þegar ég hef verið að velta fyrir mér til hvers maður er að leggja á sig vinnu fyrir fagráð um velferð dýra. Vissulega má segja að ég sé þar persónulega stundum upp á punt. Eitt helsta verkefni fagráðsins er að veita umsagnir um umsóknir fyrir dýratilraunum og öðrum rannsóknum sem dýr koma við sögu. Menntun í hugvísindum kemur oft á tíðum að litlu gagni þegar slíkar umsóknir eru ræddar en mesta umræða er oft um flókin útfærsluatriði tilrauna og ég fylgist stundum opinmynntur með dýralæknum í ráðinu tala af mikilli þekkingu og innsýn. Þá er ég dálítið til punts á fundum. En oft koma stærri mál á borð ráðsins sem kalla á fjörlegar umræður þar sem reynt er að ná utan um sem flestar hliðar dýravelferðar. Ég vona að ég hafi eitthvað fram að færa þar. Undanfarin ár, og meðal annars mjög nýlega, hafa þrjú slík mál verið á borði ráðsins. Afdrif þeirra hafa verið þau að ég velti því fyrir mér hvort ráðið í heild sinni sé bara til punts.

Nýlega bárust fréttir af því að Matvælastofnun, sem hefur umsjón með fagráðinu, hafi gefið fyrirtækinu Ísteka leyfi fyrir áframhaldandi blóðtöku úr fylfullum hryssum til framleiðslu lyfjaefnis. Þessi starfsemi er í daglegu máli kölluð „blóðmerahald“. Leyfið var gefið út þrátt fyrir að meirihluti fagráðsins (ég þar á meðal) hefði gefið neikvæða umsögn um umsókn forsvarsmanns Ísteka. Umsögn fagráðsins byggði ekki á skoðunum nefndarmanna á blóðmerahaldi. Hún byggði eingöngu á þeirri umsókn sem fyrirtækið þurfti að senda inn eftir að stjórnvöld höfðu komist að þeirri niðurstöðu að starfsemin félli undir reglugerð um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni. Einhverjir hafa sagt að það sé ósanngjarnt að fella starfsemina undir þessa reglugerð og er þar um að ræða flókið lögfræðilegt úrlausnarefni sem ráðið hefur enga skoðun á. Allir geta verið sammála um að það hafi verið töluverð brekka fyrir fyrirtækið að útbúa umsókn vegna reglugerðar sem hefur beinlínis það markmið „að stuðla að takmörkun á notkun dýra í vísindaskyni“. En niðurstaðan var að umsókn skyldi send inn, hún barst og meirihluti ráðsins taldi hana ekki fullnægjandi. Leyfið var engu að síður gefið út.

Fagráð um velferð dýra samþykkti ályktun fyrir nokkru síðan sem hvatti stjórnvöld til að leggja í vinnu til að skoða og skilgreina hvers konar afföll á eldisfiski gætu talist verjandi í sjókvíaeldi. Allir hljóta að fagna því hvernig gagnsæi og upplýsingagjöf hefur batnað í greininni og hjá eftirlitsaðilum, en ráðinu fannst skorta að íslensk stjórnvöld settu sér eigin stefnu um hvaða afföll væru ásættanleg. Hér er um að ræða gríðarlega mikilvægt dýravelferðarmál og í raun ekki hægt að mynda sér skoðun á þessum iðnaði án þess að slík markmið séu vel skilgreind. Hér er því ekki um að ræða persónulegar skoðanir meðlima fagráðsins á sjókvíaeldi heldur einfaldlega verið að benda á að mikilvægt sé að setja tiltekin lágmarksskilyrði. Stjórnvöld hafa hins vegar alveg hundsað þessa ályktun ráðsins. Raunar hafa þau hugað svo takmarkað að dýravelferð varðandi sjókvíaeldi að dýralæknar sem eru fylgjandi starfseminni gátu ekki annað en bent á í umsögn um nýlegt frumvarp að það veki undrun þeirra „að svo lítil áhersla sé sett á velferð og heilbrigði eldisstofns“.

Þriðja málið sem mig langar til að nefna er það sem er núna mest aðkallandi í sumarbyrjun. Þetta er raunar ástæða þess að maður veltir því fyrir sér hvers vegna verið er að halda úti fagráði um velferð dýra. Senn hefjast veiðar á langreyðum aftur (ef ekki þegar er búið að skjóta fyrstu dýrin). Lesendur muna kannski eftir því að fyrir nokkrum árum fór fagráðið yfir eftirlitsskýrslu Matvælastofnunnar um eitt veiðitímabilið að beiðni ráðherra. Ráðið komst að þeirri niðurstöðu, eftir að hafa farið vandlega yfir skýrsluna og þau andmæli fyrirtækisins sem komu fram í henni, að ekki væri hægt að tryggja mannúðlega aflífun langreyða við veiðar. Hér var því ekki um að ræða persónulegar skoðanir meðlima ráðsins á hvalveiðum heldur niðurstöðu sem byggði á fyrirliggjandi gögnum um veiðar á langreyðum. Fyrirtækinu tókst að rugla svo í fjölmiðlum og fjölmörgum kjörnum fulltrúum að fólk hélt að málið hafi snúist um eitthvað allt annað. Mörgum fannst til dæmis mikið sport að tala um „hið svokallaða fagráð“, og fannst þau sniðug. Lokaniðurstaðan (eftir að sá ráðherra sem upphaflega hafði leitað til fagráðsins hafði reynt að gera sitt besta til að taka ákvörðun í ljósi laga um velferð dýra) er sú að fyrirtækið hefur leyfi til að veiða langreyðar næstu árin. Stjórnvöld hafa því fullkomlega hundsað ráðgjöf fagráðsins, eins og í svo mörgum öðrum málum. Hver veit nema þau vilji fela sig bakvið það að lög um hvalveiðar séu svo úrelt að ekki sé hægt að taka tillit til dýravelferðar við stjórnun veiðanna, en þá spyr maður sig hvers vegna löggjafinn hefur ekki drifið í að fella úrelt lög úr gildi.

Þótt titill þessarar greinar bendi til annars þá eru þetta ekki mál sem snúast um mig persónulega. Mínar eigin skoðanir á þessum þremur málum sem ég nefni eru jafnframt mismunandi sterkar. Titillinn skýrist af hrekk Ole Anton frá því fyrir nokkrum árum og hvernig upprifjun á yfirskrift greinar hans fékk mig til að hugsa um hvort íslenskt samfélag hafi nokkurn hug á að taka dýravelferðarmál alvarlega. Er mögulegt að við sem höfum verið sett í þá stöðu til að ígrunda þau af yfirvegun (í samræmi við lög og reglugerðir) séum bara höfð til punts?

Höfundur er heimspekingur.