Mannréttindastofnun og réttindagæsla fatlaðs fólks

Það er eðlilegt að boðaðar breytingar í frumvarpi á réttindagæslu fatlaðs fólks veki spurningar og jafnvel áhyggjur í þeirra röðum. Fatlað fólk og aðstandendur þess hefur í gegnum tíðina þurft að berjast fyrir réttindum sínum. Reynslan kennir okkur líka að aldrei má slaka á þegar kemur að mannréttindum og vernd þeirra sem standa höllum fæti. Þess vegna ber okkur að taka áhyggjur sem fram hafa komið frá Þroskahjálp og öðrum hagsmunasamtökum alvarlega.

Umræðan hefur þó að nokkru leyti fremur snúist um framkvæmd réttindagæslunnar en efni frumvarpsins sjálfs. Mikilvægt er að hafa í huga að Alþingi hafði þegar ákveðið með lögum um Mannréttindastofnun Íslands að réttindagæsla fatlaðs fólks skyldi færð undir stofnunina. Flutningur málaflokksins var því ekki ákveðinn með frumvarpi um réttindavernd fatlaðs fólks. Frumvarpinu er hins vegar ætlað að uppfæra og styrkja lagarammann í samræmi við mannréttindasjónarmið og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Áhyggjur Þroskahjálpar hafa einkum lotið að því hvort réttindagæslan verði nægilega sýnileg, aðgengileg og virk í framkvæmd. Bent hefur verið á mikilvægi vettvangsheimsókna, frumkvæðiseftirlits, nærveru um land allt og stuðnings við fólk sem getur ekki alltaf talað fyrir sig sjálft. Þetta eru mikilvægar ábendingar og að mínu mati rétt að fylgjast vel með því hvernig nýtt fyrirkomulag reynist í framkvæmd.

Hlutverk Mannréttindastofnunar

Um leið er mikilvægt að skýra hvað Mannréttindastofnun gerir í raun og veru. Stundum hefur verið látið að því liggja að stofnunin sinni ekki einstaklingum vegna þess að hún taki ekki ákvarðanir í einstökum málum. Það er misskilningur.

Stofnunin tekur ekki bindandi stjórnvaldsákvarðanir og kemur ekki í stað dómstóla eða úrskurðarnefnda, en hún vinnur engu að síður náið með einstaklingum. Hún veitir ráðgjöf og leiðbeiningar, aðstoðar fólk við að leita réttar síns, styður það í samskiptum við stjórnvöld og þjónustuaðila, tekur við ábendingum og kvörtunum og getur tekið mál upp að eigin frumkvæði þegar tilefni er til. Hún sinnir einnig eftirliti með framkvæmd samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Réttindagæslan er enn að mótast

Hafa skal í huga að réttindagæslan er enn að móta verklag sitt innan stofnunarinnar. Stofnunin mun fjölga heimsóknum um land allt, funda með notendaráðum fatlaðs fólks og leggja sérstaka áherslu á að ná til þeirra sem síst eru líklegir til að leita sér aðstoðar sjálfir.

Þetta eru mikilvægar upplýsingar því reynslan af nýju fyrirkomulagi er enn takmörkuð. Það er þess vegna of snemmt að fullyrða að fyrirkomulagið muni ekki virka.

Mikilvægar breytingar í nefnd

Í meðförum velferðarnefndar voru jafnframt gerðar breytingar sem styrkja stöðu fatlaðs fólks verulega. Áherslan var færð frá verndarhyggju yfir í sjálfsákvörðun og stuðning við ákvarðanatöku. Orðalagi var breytt þannig að lögin fjalla nú um einstakling sem „þurfi á stuðningi við ákvarðanatöku að halda“ fremur en að hann „eigi erfitt með að gæta hagsmuna sinna“.

Einnig var sérstaklega kveðið á um að við val á persónulegum talsmanni skuli eftir fremsta megni byggja á upplýstu samþykki og skýrum vilja einstaklingsins sjálfs. Þetta eru breytingar sem falla vel að þeirri hugmyndafræði sem bæði samningur Sameinuðu þjóðanna og hagsmunasamtök fatlaðs fólks hafa lengi lagt áherslu á. Auk þess hafa sjálfsákvörðunarréttur, virðing og valdefling fatlaðs fólks verið meðal grundvallaráherslna Flokks fólksins frá upphafi í meðförum þessa máls.

Vegferð sem heldur áfram

Það er því hægt að halda tvennu fram á sama tíma. Annars vegar að áhyggjur af framkvæmd réttindagæslunnar séu réttmætar og vert sé að fylgjast grannt með því hvort Mannréttindastofnun fái nægt bolmagn og næga nærveru um land allt. Hins vegar að frumvarpið sjálft sé skref fram á við fyrir réttindi fatlaðs fólks. Það styrkir sjálfsákvörðunarrétt, þar er lögð meiri áhersla á vilja einstaklingsins og færir íslenska löggjöf nær þeim mannréttindaviðmiðum sem samningur Sameinuðu þjóðanna byggir á.

Réttindavernd fatlaðs fólks verður aldrei fullkomin með einni lagasetningu. Hún krefst stöðugrar endurskoðunar, gagnrýninnar umræðu og vilja til umbóta. Þar eigum við öll sama markmið: Að tryggja að fatlað fólk njóti sömu réttinda, virðingar og tækifæra og aðrir.

Þegar reynsla er komin á nýtt fyrirkomulagi eigum við að vera tilbúin til að bregðast við ef þörf reynist á frekari úrbótum. Það er ekki veikleiki heldur styrkur lýðræðisins.

Höfundur er þingkona Flokks fólksins