Á úfnum sjó eða lygnum

Íslenskt efnahagslíf stendur sterkum fótum. Atvinnulífið er blómlegt og atvinnuþátttaka mikil, útflutningsgreinar öflugar, opinber fjármál traust í alþjóðlegum samanburði og svona mætti áfram telja. Þetta skiptir máli vegna þess að það þýðir að við getum rætt gjaldmiðlamálin af yfirvegun út frá styrk en ekki í óðagoti vegna veikrar stöðu.

Við getum átt hreinskilið samtal um hvað muni þjóna Íslandi best næstu áratugina. Spurt hvaða leið sé best til þess fallin að fyrirbyggja áföll og draga úr kostnaði heimilanna, og hver sé farsælasta leiðin að fyrirsjáanleika og stöðugleika.

Skýrsla alþjóðlegra sérfræðinga

Skýrsla um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum styrkir þessa umræðu með hagfræðilegri greiningu og alþjóðlegum samanburði. Til að tryggja óhlutdrægni vinnunnar fól ég Dr. Catherine L. Mann, fyrrum aðalhagfræðingi OECD sem situr í peningastefnunefnd Seðlabanka Englands, að velja sjálf meðhöfunda sína.

Við óskuðum sérstaklega eftir því að skýrsluhöfundar myndu ekki leggja til að nein ákveðin leið yrði farin. Það hefði ekki orðið gagnlegt innlegg í umræðuna enda þarf hún að byggja á gildismati þjóðarinnar.

Það þýðir þó ekki að engar niðurstöður sé að finna í skýrslunni. Þvert á móti eru mjög skýrar, hlutlausar línur dregnar í samantekt og niðurlagi hvers kafla. Fimm atriði voru nefnd í fréttatilkynningu fjármálaráðuneytisins um birtingu skýrslunnar undir yfirskriftinni „helstu niðurstöður“. Þessi atriði sneru bæði að kostum og ókostum þess að ganga inn í stærra gjaldmiðlasvæði.

Hvað stendur í skýrslunni?

Í skýrslunni kemur fram að gengi krónunnar hafi stundum gegnt mikilvægu hlutverki í aðlögun hagkerfisins þegar stóráföll hafa riðið yfir. Það er hluti af sögunni okkar og engin ástæða til að gera lítið úr því. Hún minnir okkur þó líka á að þessi aðlögun hefur ekki reynst einföld, ókeypis eða sársaukalaus.

Fjármálahrunið 2008 er skýrasta dæmið. Þá veiktist krónan mikið og sú gengislækkun studdi ótvírætt við aðlögun hagkerfisins en það gerðist ekki án mikils tilkostnaðar eða fyrirhafnar. Við endurreisnina þurfti umfangsmikla endurskipulagningu bankakerfisins, efnahagsáætlun með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og fjármagnshöft sem voru ekki að fullu afnumin fyrr en mörgum árum síðar.

Í skýrslunni er einnig umfjöllun um að litlum, sjálfstæðum gjaldmiðli fylgir viðvarandi kostnaður. Hann birtist meðal annars í hærri vöxtum en ella, gengisáhættu, meiri óvissu, hærri viðskiptakostnaði og dýrari fjármögnun. Fyrirtæki þurfa að verja sig gegn gengissveiflum. Heimili finna fyrir áhrifunum í verðbólgu og vaxtakostnaði. Hagkerfið í heild býr við meiri óvissu en það myndi annars gera.

Spurningin er því ekki hvort einhver ávinningur sé af krónunni. Spurningin er hvort sá ávinningur vegi upp kostnaðinn. Ekki aðeins í kreppum heldur að jafnaði yfir tíma. Niðurstöður skýrsluhöfunda er sá að kostnaðurinn af krónunni sé umtalsverður á sama tíma og geta hennar til að jafna sveiflur í hagkerfinu sé takmörkuð. Þessar niðurstöður óháðra erlendra sérfræðinga eru allrar athygli verðar.

Hvað þýðir þetta fyrir okkur?

Það væri ekki rétt að láta eins og upptaka evru sé einföld lausn á öllum okkar málum. Hún kemur ekki í stað ábyrgra opinberra fjármála. Hún leysir ekki sjálfkrafa úr spennu á vinnumarkaði. Hún tryggir ekki ein og sér aukna framleiðni eða lága verðbólgu.

Evran hefur þó tvímælalaust burði til þess að breyta umgjörðinni til hins betra. Hún getur dregið úr gengisáhættu, lækkað viðskiptakostnað, dýpkað tengsl við fjármálamarkaði Evrópu og skapað stöðugra umhverfi fyrir heimili og fyrirtæki. Hún getur auðveldað íslenskum fyrirtækjum að starfa á stærri markaði og stutt við erlenda fjárfestingu á Íslandi.

Fyrir Ísland skiptir þetta máli vegna þess að hagvöxtur næsta áratugar verður að öllum líkindum drifinn áfram af öðrum kröftum en hagvöxtur síðustu 10 til 15 ára.

Margar stoðir hagsældar okkar hafa náttúrulegar takmarkanir. Við getum ekki gengið út frá því að þessar atvinnugreinar muni vaxa næstu áratugi með sama hætti og áður. Við verðum líka að horfast í augu við að hagvöxtur á mann hefur verið lakari undanfarin ár en við getum sætt okkur við.

Til þess að bæta lífskjör til framtíðar þarf meiri vöxt í framleiðni, nýsköpun, fjárfestingu og nýjum vaxtabroddum. Við þurfum fyrirtæki sem geta vaxið af krafti, ekki bara hér heima heldur líka erlendis. Fyrirtæki sem vilja vaxa þurfa aðgang að fjármagni á samkeppnishæfum kjörum, þau þurfa fyrirsjáanleika og þau þurfa að geta tekið langtímaákvarðanir án þess að gengisáhætta, háir vextir og óvissa verði stærri hindrun hér en í nágrannalöndum.

Kostnaðurinn og ábatinn

Í skýrslunni er dregið fram að veiking krónunnar hafi oft leitt til hratt hækkandi verðbólgu sem rýrir kaupmátt almennings. Á sama tíma eru jákvæð áhrif gengisveikingar á útflutning minni en skólabókardæmið um sjálfstæða fljótandi gjaldmiðla gerir ráð fyrir.

Skýrsluhöfundar áætla að með upptöku evru myndi álag vegna gengisáhættu hverfa og gera þeir ráð fyrir því að það myndi leiða til beinnar lækkunar á fjármagnskostnaði. Þetta þýðir lægri vexti á lánum til fyrirtækja og húsnæðislánum heimilanna.

Einnig er bent á að með inngöngu í myntbandalag væri varlega áætlað að losa megi um sem nemur helmingi gjaldeyrisforðans, eða um 500 milljarða króna, sem mætti nýta til niðurgreiðslu opinberra skulda og lækka þannig vaxtakostnað ríkisins.

Evran kæmi þó ekki til með að leysa okkur undan allri ábyrgð. Í skýrslunni er greinargóð umfjöllun um að umbætur á vinnumarkaði séu nauðsynlegar hvort sem Ísland heldur krónunni eða tekur upp evru. Það er lykilatriði. Til þess að við getum byggt upp stöðugleika til lengri tíma þurfa laun að þróast í betri takti við framleiðni og verðbólgumarkmið. Þetta á við óháð því hver gjaldmiðillinn er.

Hvað þjónar okkur best?

Íslenska hagkerfinu hefur reitt ágætlega af á úfnum sjó. Því er ekki að neita. En viljum við leggja traust okkar á að það verði þannig til framtíðar? Eða teljum við vaxtatækifærin meiri með auknum efnahagslegum stöðugleika? Til dæmis betri aðgangi fyrirtækja, sérstaklega nýsköpunarfyrirtækja, að dýpri fjármálamörkuðum, hagstæðari fjármögnunarkjörum, minni gjaldeyrisáhættu, aukinni samkeppni og fyrirsjáanlegra rekstrarumhverfi.

Stærsta markmiðið með skýrslunni var að styðja við upplýsta, faglega og hreinskipta umræðu um valkosti okkar í gjaldmiðlamálum. Sú umræða var hafin á ráðstefnu um skýrsluna í byrjun mánaðarins. Þar komu fram ólík sjónarhorn og hafa upptökur frá henni nú hefur verið birtar á vef ráðuneytisins með íslenskum texta. Skýrslan sjálf verður einnig gefin út í íslenskri þýðingu á næstunni.

Þegar allt er tekið saman þá erum við í kjörstöðu núna til þess að taka upplýsta afstöðu og svara spurningunni um hvaða leið sé farsælust fyrir Ísland.

Höfundur er fjármála- og efnahagsráðherra og varaformaður Viðreisnar.