Maðurinn sem treysti þjóðinni, en ekki lengur

Það er athyglisvert sem stendur efst á ræðumannalista Áfram Ísland, nýrra samtaka sem berjast gegn þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst. Þar trónir Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti. Sami maður og tvisvar synjaði lögum með þeim rökum einum að þjóðin sjálf ætti að fá að ráða.

Munum við eftir því? Árin 2010 og 2011 vísaði Ólafur Ragnar Icesave-lögunum til þjóðarinnar. Hann sagði heimspressunni að íslenska þjóðin hefði „talað skýrt tvisvar, í samræmi við þá lýðræðishefð sem er mikilvægasta framlag Evrópu til mannkynssögunnar.“ Hann kallaði þjóðaratkvæðin „dýrmæta reynslu til að byggja á í framtíðinni“. Þetta var hans stóra saga: forsetinn sem þorði að treysta fólkinu þegar allir aðrir vildu ákveða fyrir það.

Fimmtán árum síðar stendur nákvæmlega sami maður fremstur í flokki hreyfingar sem hefur það eitt að markmiði að þjóðin fái ekki að greiða atkvæði.

Og takið eftir hvað það er sem þjóðin má ekki kjósa um. Atkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um aðild að Evrópusambandinu. Hún snýst um það eitt hvort ljúka eigi viðræðum og sjá fullbúinn samning. Full aðild krefðist síðar bæði annarrar þjóðaratkvæðagreiðslu og stjórnarskrárbreytingar. Þjóðin er ekki að fá að ákveða hvort við göngum inn, hún er bara að fá að ákveða hvort hún fái að sjá samning. Og jafnvel það er of mikið lýðræði fyrir Áfram Ísland.

Þá vaknar spurningin sem enginn í þeim herbúðum vill svara: hvað breyttist? Hvers vegna mátti þjóðin ákveða örlög sín þegar málið hét Icesave, en ekki þegar það heitir Evrópa?

Ólíkir hagsmunir, sama sæng

Ræðumannalistinn er lærdómsríkur fyrir fleira. Auk Ólafs Ragnars talar þar Björn Zoëga læknir, sem raunar starfar í Arabíu. Fundarstjóri er Halldór Benjamín Þorbergsson, forstjóri og fyrrverandi framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins. Og meðal forsvarsmanna er Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.

Hér eru komin í eina sæng öfl sem venjulega sitja sitt hvorum megin borðsins. Annars vegar talsmaður atvinnurekenda, úr heimi forstjóra og ofurlauna. Hins vegar málsvari lægst launaða fólksins í landinu, verkakonunnar sem þrífur hótelin og eldar á leikskólum. Í kjaraviðræðum deila þau hart um hverja krónu. En þegar kemur að því að loka dyrunum áður en þjóðin fær að kíkja inn, finna þau skyndilega sameiginlegan tón.

Fyrir venjulegt launafólk snýst Evrópumálið ekki um hugmyndafræði. Það snýst um vexti. Um matarverð. Um það hvort íslenska fjölskyldan borgar tugum þúsunda meira á mánuði í húsnæðislán en sambærileg fjölskylda í Evrópu, vegna þess að við höldum í minnstu sjálfstæðu mynt í heimi, með verðtryggingu og vaxtaokri sem ekkert annað ríki á Vesturlöndum þekkir. Þegar formaður stærsta láglaunafélags landsins gengur í lið með þeim sem vilja loka dyrum án þess að þjóðin fái að meta hvað er í boði, þá hljóta félagsmenn hennar að spyrja: fyrir hvern er þetta gert?

Afstaða til Evrópu eða til lýðræðis?

Andstaða Ólafs Ragnars við Evrópusambandið er ekki ný. Hann hefur lengi verið þekktur ESB-andstæðingur og á síðari árum þótt hallur undir Rússland og Kína. Það er hans réttur. Menn mega vera á móti aðild.

En hér liggur kjarni málsins. Áfram Ísland segir ekki: „Við erum á móti aðild, greiðum atkvæði gegn henni.“ Það væri heiðarleg afstaða. Áfram Ísland segir: „Þjóðin á ekki að fá að greiða atkvæði yfirleitt.“ Það er allt annað mál. Það er ekki afstaða til Evrópu en það er afstaða til lýðræðis.

Og þar mætir Ólafur Ragnar 2026 Ólafi Ragnari 2011. Maðurinn sem sagði að styrkur Íslands fælist í „lýðræðislegri tjáningu þjóðarviljans“ berst nú fyrir því að þjóðarviljinn fái ekki að koma fram. Maðurinn sem gerði það að ævistarfi sínu að treysta fólkinu treystir því ekki lengur til að lesa einn samning og gera upp hug sinn.

Af hverju óttast þau samninginn?

Þegar öllu er á botninn hvolft er aðeins ein sannfærandi skýring á því hvers vegna fólk berst gegn atkvæðagreiðslu, ekki gegn niðurstöðunni, heldur gegn því að spurningin sé yfirleitt borin upp. Sú skýring er ótti við svarið.

Sá sem er viss um sinn málstað fagnar umræðunni. Hann leggur samninginn á borðið, bendir á gallana og treystir þjóðinni til að sjá. Sá sem óttast að þjóðin muni, þegar hún sér samninginn svart á hvítu, komast að annarri niðurstöðu en hann sjálfur, sá reynir að tryggja að samningurinn sjáist aldrei.

Áfram Ísland velur seinni leiðina. Og þess vegna er nafn Ólafs Ragnars efst á listanum svo lýsandi. Þetta er saga um mann sem trúði á þjóðina, nákvæmlega svo lengi sem hann var viss um að hún væri sammála honum.

Þjóðin á betra skilið en það. Hún á skilið að fá að sjá samninginn.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar, sjálfstæðrar úttektar á verðlagi og stjórnmálum.