Gjald­taka hins opin­bera þarf að vera fyrir­sjáan­leg

Tekjustofnar ríkis og sveitarfélaga eru skattar og opinber gjöld af ýmsu tagi. Auk þess að tryggja samfellda þjónustu vítt og breitt um landið hafa þessir tekjustofnar bein áhrif á hegðun fólks, rekstur fyrirtækja, fjárfestingu, húsnæðismarkað og verðlag.

Þess vegna skiptir máli að opinber gjaldtaka sé skýr, samræmd og fyrirsjáanleg eins og kostur er. Þar hefur að nokkru skort á undanfarin ár og áratugi. Og á sama tíma og stjórnvöld vísa oft til baráttunnar gegn verðbólgu hafa bæði ríki og sveitarfélög hækkað ýmis gjöld, breytt skattstofnum og aukið álögur með hætti sem heimili og fyrirtæki hafa oft átt erfitt með að sjá fyrir.

Skortur á samræmi og fyrirsjáanleika leiðir til aukins kostnaðar á margan hátt. Þegar fyrirtæki vita ekki með nægilegri vissu hvaða skatta, gjöld eða kvaðir þau þurfa að bera eykst áhættan í rekstri og fjárfestingum. Þá halda þau frekar að sér höndum, fresta framkvæmdum eða reikna aukið óvissuálag inn í verðlagningu sína. Ekki má gleyma áhrifum á fjármagnskostnað fyrirtækjanna sjálfra. Að lokum leiðir slíkur kostnaður til hærra verðs til almennings.

Eitt lítið dæmi: Leigumarkaðurinn

Hækkun skattstofns leigutekna í byrjun þessa árs er lýsandi dæmi um einstaka ákvörðun sem var tekin án nægilegs tillits til stöðunnar í efnahagslífinu. Ríkisstjórnin var ítrekað vöruð við því að breytingin gæti þrýst upp húsaleigu, dregið úr framboði leiguíbúða og aukið verðbólguþrýsting.

Leigumarkaðurinn er viðkvæmur og veruleg óvissa einkennir framboð á markaðnum almennt. Margir leigjendur hafa lítið svigrúm og húsnæðiskostnaður vegur þungt í útgjöldum heimila. Þegar skattur er hækkaður á þá sem leigja út húsnæði er ekki sjálfgefið að kostnaðurinn sitji eftir hjá eigandanum, hluti hans getur færst yfir á leigjendur í formi hærri leigu. Slík breyting getur einnig haft áhrif á framboð leigueigna, sem aftur leiðir til hækkandi leiguverðs.

Þannig getur ein skattahækkun sem á að afla ríkissjóði tekna endað með því að hækka húsaleigu, þrýsta á vísitölu neysluverðs og lengja tímabil hárra vaxta. Það er nákvæmlega sú tegund ákvörðunar sem hefði átt að fara í gegnum sérstaka verðbólgusíu, eins og Framsókn hefur lagt fram, áður en hún var samþykkt.

Gjöld úr öllum áttum

Vandinn er þó stærri en ein skattbreyting. Við sjáum þjónustugjöld, leyfisgjöld, innviðagjöld, gjaldskrárhækkanir og aðrar álögur of oft þróast hvert í sína áttina, og ekki alltaf í samræmi við verðbólgumarkmið Seðlabankans. Stundum er jafnvel ekki nægilega skýrt fyrir hvað er verið að greiða. Fyrir almenning skiptir minna máli hvaðan reikningurinn kemur. Heimilið horfir á heildarkostnaðinn: fasteignagjöld, þjónustugjöld, gjaldskrár, skatta, leyfi, orkutengdan kostnað, samgöngur og húsnæði. Hvað kostar einfaldlega að lifa? Ef allt hækkar samtímis og með ófyrirsjáanlegum hætti verður niðurstaðan einföld: meiri þrýstingur á verðlag og meiri byrðar á fólki.

Framsókn hefur lagt fram skýrari leið

Framsókn lagði í vor fram efnahagstillögur sem fólu meðal annars í sér kröfu um samræmdari og fyrirsjáanlegri gjaldtöku hins opinbera, þar á meðal verðbólgusíu, nýtt verklag þar sem stærri ákvarðanir ríkis og sveitarfélaga yrðu metnar út frá áhrifum á verðbólgu, heimili og fyrirtæki.

Verkefnið er krefjandi en það eina vitið er að spyrja sig grundvallarspurninga um hvort nálgun okkar í tekjumyndun hins opinbera sé nægilega samræmd og fyrirsjáanleg. Áður en stjórnvöld hækka gjöld eða breyta skattstofnum þarf t.a.m. eftirfarandi að liggja fyrir: Hafa áhrif gjaldtökunnar verið metin nægilega vel? Hefur ákvörðunin áhrif á vísitölu neysluverðs? Dregur hún úr framboði? Eykur hún rekstrarkostnað fyrirtækja? Og samræmist hún markmiðum um lægri verðbólgu og lægri vexti? Eru aðrar leiðir færar?

Hugrekki til að endurhugsa kerfið

Við þurfum hugrekki til að endurhugsa opinbera gjaldtöku. Hún á að vera einfaldari, gagnsærri og betur samræmd milli ríkis og sveitarfélaga. Gjöld eiga að standa undir veittri þjónustu, skattar eiga að vera kallaðir réttu nafni, og allar meiri háttar ákvarðanir eiga að standast verðbólgupróf.

Markmiðið er ekki að veikja tekjugrunn hins opinbera, heldur tryggja réttlátari, skýrari og ábyrgari gjaldtöku sem styður við stöðugleika í stað þess að vinna gegn honum. Heimili og fyrirtæki þurfa aukinn fyrirsjáanleika. Hagkerfið þarf lægri verðbólgu. Og hið opinbera þarf að ganga á undan með góðu fordæmi.

Höfundur er þingmaður Framsóknar.