Staf­rænt full­veldi er ekki frönsk sér­viska

Nýlegt bann við notkun MS Teams samskiptalausnarinnar í franskri stjórnsýslu er birtingarmynd nýrrar evrópskrar stefnu um stafrænt fullveldi og nýtt vaxtarskeið drifið af tæknigeiranum. Helsta rótin er bandaríska CLOUD Act löggjöfin frá 2018 og niðurstöður Draghi-skýrslunnar varðandi áherslur í atvinnustefnu Evrópu.

Vald þess sem ræður skýinu

Frönsk stjórnvöld tilkynntu ákvörðun sína seint í janúar á þessu ári. Í stað Teams mun frönsk stjórnsýsla taka upp franska lausn, Visio, sem verður hluti af stafrænu verkfærasafni ríkisins. Markmiðið er ekki aðeins að spara leyfisgjöld eða nota franskan hugbúnað af þjóðernisástæðum. Markmiðið er að tryggja öryggi, trúnað og stjórn á opinberum samskiptagögnum.

Þetta kann að virðast léttvæg breyting. Við lítum fæst á samskiptaforrit sem veigamikinn þátt í innviðum ríkisvaldsins. En þegar nánar er að gáð kemur vægi þeirra í ljós. Á síðustu árum hafa samskipti, fundir, skjöl, heilbrigðisgögn, lögreglugögn, kennsla, rannsóknir og ákvarðanataka færst inn í kerfi sem eru í eigu örfárra tæknifyrirtækja, að stærstum hluta bandarískra. Það sem áður var geymt á innri gagnaþjónum er nú í síauknum mæli vistað í skýinu. Og sá sem ræður skýinu ræður meiru en við viljum kannski horfast í augu við.

CLOUD Act, þúfan sem velti hlassinu

Ein lykilástæða þess að þessi umræða hefur orðið svo áleitin í Evrópu er bandaríska CLOUD Act-löggjöfin frá 2018. Samkvæmt henni geta bandarísk yfirvöld, að vissum skilyrðum uppfylltum, krafið þarlend tæknifyrirtæki um gögn sem þau hafa í sinni vörslu, óháð því hvort gögnin eru vistuð innan eða utan Bandaríkjanna. Með öðrum orðum dugar ekki endilega að gögnin séu geymd í gagnaveri í Evrópu ef þjónustuaðilinn sjálfur er bandarískur.

Frakkar eru þegar teknir að bregðast við þessu á viðkvæmum sviðum. Um árabil hefur verið gagnrýnt að heilsufarsupplýsingar (Plateforme des Données de Santé)væru hýstará Microsoft Azure. Gagnrýnin snerist ekki aðeins um tæknilegt öryggi heldur um lögsögu og fullveldi, það hvort viðkvæm heilsufarsgögn franskra borgara eigi að liggja á vefþjónum bandarísks fyrirtækis. Nú hefur verið ákveðið að færa þessi gögn yfir til fransks þjónustuaðila. Nýlega var svo ákvörðun tekin um að Microsoft Windows skuli skipt út fyrir Linux á 2,5 milljónum tölva franskra ríkisstofnana.

Lögreglu- og öryggisgögn gera vandann enn augljósari. Slík gögn eru ekki venjulegar viðskiptaupplýsingar. Þau varða rannsóknir, brotaþola, sakborninga, vitni, eftirlit, landamæri og þjóðaröryggi. Ef ríki missir stjórn á slíkum gögnum eða verður háð erlendu fyrirtæki - sem háð er erlendu stjórnvaldi - um aðgang að þeim, er það ekki aðeins tæknilegt vandamál heldur snýst um fullveldi landsins og öryggi persónuupplýsinga borgaranna.

Hver verða afdrif Microsoft Copilot innan Evrópu?

Ákvörðun Frakka nú er þáttur í víðtækari stefnumótun innan Evrópu. ESB hefur á undanförnum árum sett lög og reglur sem eiga að minnka vald stóru tæknifyrirtækjanna og draga úr innilokun notenda. Data Act á að auðvelda flutning gagna og skipti milli skýjaþjónustuaðila. Digital Markets Act og Digital Services Act eiga að takmarka vald stærstu stafrænu hliðvarðanna. AI Act setur evrópskan ramma um notkun gervigreindar. Chips Act og EuroHPC-verkefni eiga að styrkja eigin innviði Evrópu í örflögum, ofurtölvum og gervigreind. Þessi stefnumörkun hefur einnig áhrif gagnvart almennum gervigreindarlausnum. Þótt Microsoft Copilot sé víða að ryðja sér til rúms í opinbera geiranum, þar á meðal hérlendis, er ljóst að mörg Evrópuríki stefna í aðra átt.

Frakkland er ekki eitt um þessa stefnu. Danmörk hefur einnig hafið að færa opinberar stofnanir frá Microsoft Office yfir í opnar lausnir á borð við LibreOffice, ekki fyrst og fremst til að spara peninga heldur til að endurheimta stafrænt sjálfstæði og verða síður háð örfáum erlendum tæknirisum. Þýskaland hefur jafnframt hafið svipaða vegferð og Holland einnig.

Efnahagslegt mikilvægi tæknigeirans

Undanfarin ár hefur munurinn á hagvexti Bandaríkjanna og Evrópu að stórum hluta legið í tæknigeiranum. Bandaríkin hafa byggt upp fyrirtæki sem ráða yfir skýjaþjónustu, hugbúnaði, gervigreind, gagnainnviðum, örgjörvum, auglýsingatækni og stafrænum vettvöngum. Evrópa hefur að mestu aðeins verið notandi þessara innviða.

Efnahagslegu áhrifin af breytingunum nú geta því orðið veruleg. Ef evrópsk ríki færa innkaup sín frá bandarískum lausnum yfir í evrópskar eða opnar lausnir getur það styrkt fyrirtæki á borð við OVHcloud, Scaleway, Outscale, Nextcloud, Mistral, Aleph Alpha og fjölda minni hugbúnaðarfyrirtækja. Opinber innkaup geta skapað markað, þekkingu og rekstrarhæfni sem annars myndi ekki verða til. Evrópa hefur til þessa fyrst og fremst verið neytandi bandarískrar tækni en markmiðiðnú er að verða framleiðandi, rekstraraðili og eigandi eigin innviða. Slík umbreyting hjá hinu opinbera mun vitanlega einnig hafa veruleg áhrif í einkageiranum. Þannig kann CLOUD Act á endanum að leiða af sér áskoranir í bandarísku efnahagslífi sem fæstir sáu fyrir um leið og ný tækifæri skapast í Evrópu.

Ákvörðun Frakka um Teams er toppurinn á ísjakanum

Stafrænt fullveldi er þannig líka kjarnaþáttur í atvinnustefnu. Það snýst ekki aðeins um að vernda gögn gegn CLOUD Act eða tryggja trúnað opinberra samskipta. Það snýst um hvort Evrópa ætli sjálf að byggja upp þau fyrirtæki, innviði og þekkingu sem verða undirstaða næsta vaxtarskeiðs. Draghi-skýrslan um samkeppnishæfni Evrópu fjallar um vaxandi framleiðni- og nýsköpunarbil milli Evrópu og Bandaríkjanna, sérstaklega í tæknigreinum, en niðurstaða hennar er að án framleiðnivaxtar geti Evrópa ekki fjármagnað velferðarkerfi sitt, varnir sínar og grænu umbreytinguna. Áherslan á stafrænt fullveldi er því um leið liður í að koma tillögum skýrslunnar varðandi aukna samkeppnishæfni í framkvæmd.

Þetta þýðir vitanlega ekki að öll tæknin þurfi að vera evrópsk. En Evrópuríkin vilja taka stjórnina í eigin hendur. Þau vilja geta flutt gögn, skipt um þjónustuaðila, rekið eigin kerfi þegar nauðsyn krefur og tryggt að viðkvæm gögn borgaranna séu ekki háð lögum eða utanríkispólitískum ákvörðunum annarra ríkja.Þau vilja jafnframt efla eigin tæknigeira, rannsóknir og nýsköpun.

Það að franska stjórnsýslan hætti að nota Microsoft Teams er því ekki ákvörðun sem tekin er í tómarúmi. Hún er liður í áætlun um að tryggja stafrænt fullveldi og efla um leið evrópska tæknigeirann. Markmiðið er ekki aðeins að vernda gögn heldur einnig að skapa nýtt vaxtarskeið í Evrópu.

Höfundur er hagfræðingur og sérfræðingur í hagnýtingu gervigreindar.