Afvegaleiðingum og rang­færslum Gauta svarað

Á dögunum ritaði Gauti B. Eggertsson innblásna og langa grein á Vísi sem fann stuttri skýrslu, sem undirritaður vann í nafni Kontext ehf. fyrir RSE og Áfram Ísland, flest til foráttu. Í greininni eru settar fram fjölmargar staðhæfingar um efni skýrslunnar sem standast illa eða alls ekki skoðun. Rétt er að bregðast við því og þeim atriðum sem hann hyggst skrifa um á næstunni, áður en almenningur er afvegaleiddur frekar.

1. Hagvöxtur

Gauti gerir alvarlegar athugasemdir við að horft sé á hagvöxt en ekki hagvöxt á mann. Í fyrsta lagi er það hefðbundið að skoða hagvöxt milli landa til að leggja mat á hagþróun. Nægir þar að skoða spár Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og fleiri aðila þar sem hagvöxtur er í forgrunni, ekki hagvöxtur á mann. Í öðru lagi er hagvöxtur á mann, eins og aðrir mælikvarðar, einn og sér takmarkaður. Eins og undirritaður hefur áður bent á hefur vinnutími á Íslandi styst verulega síðustu ár sem skýrir hvers vegna hagvöxtur á mann hefur verið takmarkaður. Við höfum aukið framleiðni (meira hér á eftir) en við vinnum minna þannig að það sem er framleitt hefur ekki aukist mikið á mann. Er það gott eða slæmt? Það má deila um það, en að öðru jöfnu ætti styttri vinnuvika að teljast eftirsóknarverð. Vinnutími á mann á Íslandi er sá fjórði stysti meðal EES-ríkja.

Til að undirstrika hversu takmarkaða sögu hagvöxtur á mann yfir stutt tímabil segir um lífskjör má nefna að hann var mestur í heiminum í Gvæjana og Líbíu á síðasta ári. Landsframleiðsla á mann er það sem skiptir máli þegar upp er staðið, ekki sveiflur hennar ár frá ári, og þar er staða Íslands mjög sterk.

2. Kaupmáttur

Í öðru lagi gerir Gauti mikið veður úr einni mynd af kaupmætti launa. Þau skrif og upplýsingagildi þeirra dæma sig sjálf í því að hann horfir fullkomlega fram hjá því að litið er til nokkurra annarra mælikvarða á kaupmátt sem segja ólíka en í meginatriðum sömu sögu. Til að allt sé upp á borðum var í skýrslunni meðal annars dreginn fram mælikvarði sem sýnir að Ísland er nálægt meðaltali ESB-ríkja. Aftur á móti segja allir aðrir mælikvarðar sömu sögu: Kaupmáttur er með því mesta sem gerist á Íslandi og hann hefur aukist meira en í samanburðarríkjum síðustu ár. Við sjáum hér mynd sem Gauti horfir fram hjá, annað hvort fyrir mistök eða í þeim tilgangi að afvegaleiða lesendur.

Varðandi þær athugasemdir sem Gauti gerir við kaupmátt launa má þetta segja: Það er rétt að það má nota mismunandi verðlagsforsendur og sú athugasemd er út af fyrir sig góð. Ef bera á saman slíkar tölur milli landa þurfa mælikvarðar að vera samræmdir. Þess vegna er miðað við samræmda vísitölu neysluverðs (HICP). Svipaða sögu segir mynd á blaðsíðu 8 í kynningu Seðlabanka Íslands fyrir Þjóðhagsráði í mars sl., nema að þar er miðað við annað upphafsár.

Allt sem skiptir máli stendur eftir óhaggað og myndin hér að ofan sýnir það glögglega. Kaupmáttur hefur vaxið almennt hraðar hér en í ESB og á Norðurlöndunum um langt skeið. Samkvæmt OECD er síðan kaupmáttur launa hér á landi sá mesti meðal OECD-ríkja, svo eitthvað sé nefnt.

Átta atriðin sem fjalla á um á næstunni

Í grein sinni boðar Gauti yfirferð yfir fleiri atriði á næstunni. Til að spara honum ómakið og almenningi frekari afvegaleiðingu er rétt að bregðast við þeim strax, ekki síst því þar er farið með hreinar rangfærslur.

3. „Já, Ísland er dýrara en öll 27 ríki ESB, þar á meðal ríki þar sem kaupmáttur er hærri“

Skýrslan nefnir að verðlag á Íslandi sé hátt en bendir á hvert verðlagið er í hlutfalli við tekjur sem segir hver kaupmáttur er og það er það sem skiptir máli. Um þetta var rækilega fjallað hér og hér. Sjálfur hefur undirritaður margoft bent á að Ísland sé mjög dýrt, t.d. hér fyrir ári.

4. „Já, íslensk heimili búa við langsamlega verstu lánakjör af öllum ríkjum ESB.“

Um þetta fjallar skýrslan meðal annars – háir vextir eru einn helsti veikleikinn sem Ísland stendur frammi fyrir. Vaxtagjöld sem hlutfall af ráðstöfunartekjum voru 6,9% á Íslandi 2024. Í Svíþjóð voru þau 5,8% og 4,2% í Danmörku. Hlutfallið er mjög mismunandi milli landa en er í stórum dráttum dragbítur á kaupmátt sem nemur fáeinum prósentustigum. Slíkur munur breytir engu um heildarmyndina af kaupmætti á Íslandi.

5. „Nei, sú staðreynd [verstu lánakjörin] hefur ekkert með verðbólgu eða „framleiðsluspennu“ að gera.“

Þessi orð hljóta einfaldlega að hafa slæðst inn í greinina fyrir mistök. Fullyrðingin samræmist hvorki hefðbundinni peningahagfræði né framkvæmd peningastefnu seðlabanka. Stýrivextir ráðast fyrst og fremst af verðbólgu, verðbólguvæntingum og stöðu hagkerfisins. Hvað framleiðsluspennu varðar þá er einfaldlega vísað í gögn frá sjálfum Seðlabankanum. Auðvitað hefur framleiðsluspenna áhrif á vaxtastig. Hagkerfi sem vaxa hratt búa almennt við hærri vexti.

6. „Nei, ríkissjóðir 27 ríkja ESB eru ekki allir stórskuldugir í samanburði við Ísland“

Ekkert slíkt kemur fram í skýrslunni. Það getur hver sem er séð á blaðsíðum 9 og 10. Hins vegar er ljóst að skuldir hins opinbera eru almennt lægri á Íslandi og að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) metur horfur á skuldaþróun betri hér á landi.

7. „Það er ekki rétt að eitt af hverjum fjórum ungmennum á aldrinum 15 til 24 ára í Finnlandi, Spáni eða Ítalíu ráfi um í reiðileysi í leit að atvinnu: Flest ungt fólk er í fullu námi.“

Hér virðist Gauti hafa dregið ályktanir of snemma. Á blaðsíðu 13 er horft á atvinnuleysi sem hlutfall af þeim sem teljast til vinnuaflsins. Ungt fólk í námi er almennt ekki í þeim hópi. Atvinnuleysi þeirra sem eru á vinnumarkaði er einfaldlega mjög lágt á Íslandi miðað við þessi lönd. Ef Gauti hefði viljað taka tillit til þeirra sem eru einnig í námi hefði verið leikur einn að fletta alla leið á bls. 32. Þar segir ein mynd meira en þúsund orð. Gauta virðist mjög umhugað um að halda því fram að skýrslan dragi upp glansmynd af Íslandi og setji landið í sérflokk .Það er ekki þannig, aftur á móti er Ísland í sérflokki í að minnsta kosti einum mælikvarða frá öllum hliðum og það er virkni ungs fólks.

8. „Ísland er ekki í sérflokki hvað varðar aukna framleiðni: 13 af 27 ríkjum sambandsins hafa aukið framleiðni meira en Íslendingar, hvort sem miðað er við síðustu 10 ár eða frá árinu 2000.“

Að sama skapi rangt. Skýrslan segir ekkert í þessa veru og skoðar einvörðungu framleiðni ESB í heild sem og Norðurlandanna, sem eru jú líkust okkur. Á bls. 7 kemur skýrt fram og beint úr gögnum Eurostat að framleiðni vinnuafls hafi aukist hraðar hér á landi.

Það er annars sjálfsagt að skoða framleiðniþróun eftir tilteknum löndum og hvaða lönd hafa aukið framleiðni hraðar, t.d. sl. 20 ár. Þar trónir Írland á toppnum, knúið áfram af vaxandi umsvifum alþjóðlegra fyrirtækja með heimilisfesti þar í landi en litla eiginlega starfsemi. Sú staðreynd skekkir myndina af stöðu Írlands svo mikið að þjóðhagsreikningar þar í landi eru birtir með og án slíkra fyrirtækja. Næst á eftir koma fyrrum austantjaldsríki, sem prófessor í þjóðhagfræði veit að geta vaxið hraðar þar sem þau vaxa frá lægri grunni. Næst á eftir, og efst meðal þeirra landa sem við berum okkur almennt saman við, er Ísland.

9. „Nei, Ísland er ekki í sérflokki hvað varðar samkeppnisstöðu: 6 af 27 ríkjum ESB standa okkur framar“

Skýrslan segir þetta ekki. Hins vegar kemur skýrt fram að Ísland standi almennt framar, en ekki í öllum tilvikum.

10. „Nei, íslenska krónan er ekki stöðugri gjaldmiðill en evran.“

Enn og aftur, skýrslan segir það ekki. Skýrslan sýnir þvert á móti að frá 2013 til 2026 hefur flökt krónunnar gagnvart bandaríkjadal verið lítillega meira en flökt evrunnar. Hins vegar bendir skýrslan á það sama og Seðlabankinn og fleiri hafa bent á: Í hátt í hálfan annan áratug hefur krónan verið fremur stöðug og sveiflast álíka mikið og aðrar gjaldmiðlar.

Góður málstaður þarf ekki rangfærslur

Hvað mönnum gengur til með skrifum sem einkennast af afvegaleiðingu og beinum rangfærslum er erfitt að segja. Af grein Gauta er ljóst að honum er mjög umhugað um að Ísland gangi í ESB og hægt er að færa ýmis málefnaleg rök fyrir því. Einhverra hluta vegna er hann þó reiðubúinn að teygja sig furðu langt og fellur auk þess í þá gryfju að gera sjálfur það sem hann ásakar aðra um. Maður veltir því fyrir sér hversu sterkur sá málstaður er sem krefst slíkra vinnubragða. Almenningur á betra skilið.

„Þær mistúlkanir og rangfærslur um íslenskan efnahag sem ég nefni að ofan, og fleiri til, eru skaðlegar lýðræðislegri umræðu.“ Undir þetta má taka heilshugar.

Höfundur er hagfræðingur og ráðgjafi hjá Kontext.