Af hverju já?

Evrópusambandið hefur á undanförnum áratugum markað sér sérstöðu á heimsvísu með því að leggja mikla áherslu á neytendavernd, umhverfisvernd, loftslagsmál og félagsleg réttindi. Á meðan mörg ríki hafa fyrst og fremst lagt áherslu á hagvöxt og samkeppnishæfni fyrirtækja hefur ESB leitast við að samræma efnahagslega þróun og vernd almennings og náttúrunnar. Þessi stefna hefur haft áhrif langt út fyrir landamæri sambandsins, þar sem fjölmörg alþjóðleg fyrirtæki hafa þurft að laga starfsemi sína að evrópskum reglum.

Á sviði neytendaverndar telst ESB vera meðal fremstu stjórnsýslusvæða heims. Þar njóta neytendur víðtæks réttar til upplýsinga, ábyrgðar, endurgreiðslu og verndar gegn ósanngjörnum viðskiptaháttum. Strangar reglur gilda um matvælaöryggi, merkingar á vörum, efni í leikföngum, snyrtivörum og raftækjum. Einnig hefur sambandið sett reglur sem auðvelda neytendum að eiga viðskipti yfir landamæri og tryggja að réttur þeirra sé sá sami óháð því í hvaða aðildarríki þeir versla.

Á sviði persónuverndar hefur ESB einnig verið leiðandi. Regluverkið um persónuvernd hefur orðið alþjóðlegt viðmið og neytt mörg stór tæknifyrirtæki til að breyta starfsháttum sínum. Markmiðið er að einstaklingar ráði betur yfir eigin persónuupplýsingum og að fyrirtæki beri aukna ábyrgð á meðferð þeirra.

Í loftslags- og umhverfismálum hefur ESB sett sér metnaðarfull markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, aukna notkun endurnýjanlegrar orku og vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Sambandið hefur innleitt losunarviðskiptakerfi, sett strangari kröfur um orkunýtni og hvatt til þróunar grænna atvinnugreina. Þá hafa reglur um endurvinnslu, úrgangsstjórnun, loft- og vatnsgæði og takmörkun skaðlegra efna stuðlað að bættri umhverfisvernd í aðildarríkjunum.

Bandaríkin hafa hins vegar oft farið aðra leið. Þar hefur löggjöf á mörgum þessara sviða almennt verið veikari og breytileg eftir ríkjum og stjórnmálalegum meirihluta hverju sinni. Neytendavernd er að mörgu leyti minni, reglur um persónuvernd sundurleitari og umhverfisreglur hafa ítrekað verið rýmkaðar eða hertar eftir því hvaða stjórnvöld sitja við völd. Bandaríkin hafa jafnframt lengi átt í erfiðleikum með að ná víðtækri pólitískri sátt um loftslagsmál, sem hefur tafið umfangsmiklar aðgerðir á landsvísu.

Þetta þýðir þó ekki að Bandaríkin standi höllum fæti á öllum sviðum. Landið hefur verið leiðandi í tækninýjungum, rannsóknum og frumkvöðlastarfsemi og þar hafa mörg stærstu fyrirtæki heims orðið til. Gagnrýnendur telja hins vegar að áherslan á frjálsan markað og takmarkað ríkisafskipti hafi stundum orðið til þess að hagsmunir fyrirtækja vegi þyngra en hagsmunir neytenda eða umhverfisins.

Þegar litið er yfir heildina hefur Evrópusambandið skapað sér orðspor sem eitt öflugasta afl heims á sviði neytenda-, umhverfis- og loftslagsverndar. Margar reglur sambandsins hafa orðið fyrirmynd annarra ríkja og jafnvel haft áhrif á alþjóðleg viðmið. Þótt bæði ESB og Bandaríkin standi frammi fyrir stórum áskorunum á þessum sviðum er ljóst að Evrópusambandið hefur almennt lagt meiri áherslu á það sem oft eru kölluð „mýkri“ samfélagsmál, þar sem markmiðið er að vernda heilsu fólks, réttindi neytenda, náttúruna og lífsgæði til lengri tíma.

Í þessu ljósi er það augljóst í mínum huga hvert við eigum halla okkur pólitískt þótt í báðum tilfellum ráði nýfrjálshyggju hugmyndir allt of miklu á kostnað sósíalískra hugmynda sem fremst komu til framkvæmda á Norðurlöndunum á síðustu öld. Ég segi því já þann 29. ágúst.

Höfundur er jarðskjálftafræðingur.