Þjóðinni er að blæða út – og þetta á bara að reddast

Það er löngu tímabært að þjóðin takist á við áratuga stjórn- og agaleysi sem hefur fengið að þrífast í landinu nánast óáreitt.

Í nær hálfa öld hafa Íslendingar glímt við sama efnahagslega sjúkdóminn í mismunandi myndum: verðbólgu, háa vexti, gengissveiflur og síhækkandi kostnað heimila og fyrirtækja.

Skýringarnar breytast.

Einu sinni bankahrun. Síðan heimsfaraldur. Eldgos. Næst stríð. Olíuverð. Flugfargjöld. Launahækkanir. Húsnæðismarkaðurinn.

Líklega verður næst hægt að kenna útsölulokum um.

Allt getur þetta haft áhrif. En þegar sami vandinn eltir þjóðina áratug eftir áratug verður að leyfast að spyrja hvort orsökin liggi aðeins úti í heimi.

Kannski er loksins kominn tími til að líta heim.

Því þjóðinni er að blæða út undan verðbólgu, háum vöxtum og fjármagnskostnaði sem við erum fyrir löngu hætt að spyrja hvort sé eðlilegur.

Hálf öld ætti að nægja

Verðtrygging var lögfest árið 1979 í skugga mikillar verðbólgu. Síðan eru liðin nær 50 ár.

Samt ræðum við enn verðbólgu, gengisóstöðugleika og háa vexti eins og þetta séu tímabundin vandamál sem hverfi um leið og næsta alþjóðlega áfall gengur yfir.

Þau hverfa ekki.

Verðbólgan er enn langt yfir markmiði Seðlabankans og íslenskir meginvextir margfalt hærri en á evrusvæðinu.

Hver greiðir mismuninn?

Ekki hagfræðingurinn sem útskýrir hann í sjónvarpinu.

Það er fjölskyldan með húsnæðislánið.

Fyrirtækið sem hættir við fjárfestingu.

Byggingarfyrirtækið sem selur ekki íbúðirnar.

Unga fólkið sem kemst ekki inn á húsnæðismarkaðinn.

Kostnaðurinn stoppar heldur ekki hjá húseigandanum. Hann skilar sér inn á leigumarkaðinn.

Þegar fjárfesting stöðvast og störfum fækkar greiðir samfélagið reikninginn.

Kaupmáttur – en hvaða kaupmáttur?

Okkur er reglulega sagt að kaupmáttur launa hafi aukist mikið á Íslandi.

Gott og vel.

En kaupmáttur á blaði greiðir ekki húsnæðislánið.

Hann segir ekki alla söguna um fjölskyldu sem horfir upp á höfuðstól verðtryggðs láns hækka, þann sem endurfjármagnar á háum vöxtum eða heimilið sem greiðir meira fyrir mat, tryggingar, húsnæði og aðrar nauðsynjar.

Það er hægt að vinna kjarasamninga á blaði og tapa þeim aftur í verðbólgu, vöxtum og hækkandi skuldum.

Þess vegna ættu verkalýðsleiðtogar ekki aðeins að fagna hækkun launa. Þeir ættu að spyrja hvað launafólkið fær að halda eftir.

Fólk kaupir ekki mat með prósentuhækkun kaupmáttar. Það borgar með krónum.

Það sem skiptir máli er hvað stendur eftir þegar reikningarnir hafa verið greiddir.

Hversu oft ætlar þú að borga húsið þitt?

Venjulegt fólk kaupir húsnæði til að eignast heimili og ætlast eðlilega til þess að þegar greitt er af láninu minnki skuldin.

Á Íslandi getur veruleikinn orðið annar.

Verðtrygging getur hækkað höfuðstólinn á sama tíma og lántakandinn greiðir vexti og afborganir. Á löngum lánstíma getur heildarkostnaður orðið gríðarlegur.

Þeir sem velja óverðtryggð lán komast heldur ekki undan. Háir vextir geta gert greiðslubyrðina slíka að stór hluti ráðstöfunartekna fer í fjármagnskostnað.

Skuldsettur Íslendingur sem hyggst segja nei 29. ágúst ætti því að spyrja sjálfan sig:

Er ég svo ánægður með íslenska efnahagskerfið að ég vil ekki einu sinni kanna hvort annar kostur standi til boða?

Og síðan:

Hversu oft ætlar þú að borga fyrir sama húsið áður en það verður raunverulega þitt?

Krónan fær alltaf sýknu

Þegar verðbólgan rýkur upp finnst alltaf skýring.

Stríð. Olía. Flugfargjöld. Laun. Húsnæði.

En krónan sjálf fær furðu oft sýknu áður en rannsóknin hefst.

Ísland heldur úti einum minnsta sjálfstæða gjaldmiðli heims, eigin peningastefnu og stórum gjaldeyrisforða. Það getur veitt sveigjanleika, en hefur líka kostnað.

Þann kostnað verður að ræða.

Mörg stærstu fyrirtæki landsins afla verulegra tekna í evrum eða dollurum og hafa allt aðra möguleika á fjármögnun og gjaldeyrisvörnum en venjuleg heimili.

Almenningur fær launin í krónum, kaupir húsnæðið í krónum og tekur lán á íslenskum kjörum.

Þeir stærstu geta varið sig.

Heimilin sitja eftir með krónuna.

Þegar kostnaður hugsanlegra ESB-viðræðna er gerður að stórmáli væri hollt að bera hann saman við kostnaðinn sem þjóðin ber ár eftir ár vegna vaxta, verðbólgu og peningakerfisins.

Við getum síðan rætt framtíðarleiðir gjaldmiðilsmála.

En fyrst verðum við að þora að reikna hvað núverandi fyrirkomulag kostar.

Hættum að næra bankana

Bankar eru nauðsynlegir.

En bankakerfið á að þjóna hagkerfinu. Hagkerfið á ekki að vera til þess að fæða bankakerfið.

Þegar vextir hækka fer stærri hluti tekna heimila og fyrirtækja í fjármagnskostnað. Það eru peningar sem fara þá ekki í neyslu, fjárfestingu, atvinnusköpun eða uppbyggingu.

Þegar fólk er metið til húsnæðiskaupa er greiðslugetan reiknuð og álagsprófuð niður í smáatriði.

En hvað verður um þær forsendur þegar verðbólga, vextir og framfærslukostnaður breytast skömmu síðar?

Kerfið tryggir sig.

Bankinn tryggir sig.

En hver tryggir lántakandann?

Það er ekki nóg að bankarnir séu sterkir.

Spurningin er hvort heimilin séu sterk.

Fæðuöryggi – en öryggi fyrir hvern?

Svo er okkur sagt að óttast um íslenskan landbúnað.

Fæðuöryggi skiptir máli. Við eigum að geta framleitt mat og tryggja framtíð íslenskra bænda.

En þá skulum við ræða fæðuöryggi af alvöru.

Hversu öruggt er matvælakerfi þar sem frumframleiðendur eru stórskuldugir og hafa takmarkað svigrúm til fjárfestinga?

Þegar neytandinn greiðir hátt verð en bóndinn kvartar samt undan lélegri afkomu blasir við spurning:

Hver tekur verðmætin á leiðinni frá fjósi að búðarhillu?

Afurðastöðvar, vinnsla, dreifing og smásala eiga að sæta sömu gagnrýnu skoðun og bóndinn.

Það þjónar engum bónda að nota hann sem skjöld fyrir kerfi sem skilar honum sjálfum ekki viðunandi afkomu.

Fæðuöryggi verður ekki tryggt með því að verja milliliðina.

Það verður tryggt með því að tryggja framtíð þess sem framleiðir matinn.

Fiskurinn sem allir eiga en fáir ráða yfir

Síðan kemur sjávarútvegurinn.

Þar er þolinmæði mín gagnvart gömlu röksemdunum löngu þrotin.

Fiskurinn er sameiginleg auðlind þjóðarinnar.

Samt hefur aðgangurinn að honum orðið grundvöllur gríðarlegs einkaréttar og fjárhagslegs valds.

Aflaheimildir hafa safnast á færri hendur. Þær geta fylgt fyrirtækjum milli kynslóða, skapað fjárhagsleg verðmæti og stutt fjárfestingar langt út fyrir sjávarútveginn.

En reynið að auka svigrúm smábáta og strandveiða.

Þá fer nánast allt á hvolf.

Ræðið hærri veiðigjöld.

Þá getur Alþingi logað í átökum og málþófi.

Spyrjið hvort þjóðin fái sanngjarnan arð af eigin auðlind.

Þá birtast viðvaranir um byggðir, samkeppnishæfni og óstöðugleika.

En þegar heimilin greiða háa vexti heitir það ábyrg hagstjórn. Þegar fyrirtæki kikna undan fjármagnskostnaði heitir það aðlögun. Þegar ungt fólk kemst ekki inn á húsnæðismarkaðinn heitir það þensla.

Af hverju verður stöðugleikinn alltaf heilagur þegar hagsmunir þeirra stærstu eru undir?

Uppsjávarauðlindin og lærdómurinn frá Namibíu

Síld, loðna, makríll og aðrar uppsjávartegundir geta skapað gríðarleg útflutningsverðmæti.

Það er löngu tímabært að endurmeta hvaða arð þjóðin fær af þessum hluta auðlindarinnar.

Það er ekki árás á sjávarútveg.

Það er krafa eigandans.

Íslendingar hafa árum saman fylgst með alvarlegri umfjöllun og rannsóknum tengdum starfsemi Samherja í Namibíu og öflun fiskveiðiheimilda þar.

Við eigum ekki að draga ályktanir um allt íslenska kerfið af einu máli.

En málið ætti að hafa kennt okkur eitt:

Þegar fiskveiðiheimildir verða gríðarlega verðmætar verða gagnsæi, öflugt eftirlit og skýrt regluverk ekki óvinir atvinnulífsins.

Þau verða nauðsyn.

Og það á einnig við hér heima.

Stjórnarandstaðan getur ekki þvegið hendur sínar

Flokkar sem hafa stjórnað Íslandi stóran hluta síðustu áratuga geta ekki vaknað einn morguninn í stjórnarandstöðu og hagað sér eins og saklausir áhorfendur að kerfinu.

Þeir tóku þátt í að byggja það.

Þeir mótuðu leikreglurnar.

Þeir vörðu þær.

Deilan um veiðigjöld sýndi hversu hörð baráttan verður þegar hrófla á við sjávarútvegskerfið.

Það er réttur stjórnarandstöðu að berjast gegn ríkisstjórn.

En málþóf breytir ekki fortíðinni.

Þeir sem byggðu húsið geta ekki staðið úti á gangstétt og kvartað yfir arkitektúrnum.

Ríkt land með slitna innviði

Við erum sögð ein ríkasta þjóð heims.

Samt blasir víða við vegakerfi sem stenst illa samanburð við það sem Íslendingar sjá þegar þeir aka um nágrannalöndin.

Við þekkjum einbreiðar brýr, þrönga vegi, slitlagsskemmdir og vegarkafla sem kalla stöðugt á viðhald.

Þjóð sem skapar gríðarleg verðmæti úr fiski, orku og ferðaþjónustu á ekki að sætta sig við að grunninnviðir sitji eilíflega á hakanum.

Það væri of einfalt að kenna vegakerfinu um umferðarslys almennt. Orsakir slysa eru margar.

En öruggir innviðir skipta máli.

Þegar ríkt samfélag lætur grunninnviði dragast aftur úr er það ekki náttúrulögmál.

Það er forgangsröðun.

Og þá kemur ESB

Þann 29. ágúst stendur þjóðin ekki frammi fyrir þeirri spurningu hvort hún vilji vakna sem aðildarríki Evrópusambandsins morguninn eftir.

Hún stendur frammi fyrir því hvort halda eigi áfram ferli og komast að því hvaða niðurstaða fæst.

Þetta er grundvallarmunur.

Við eigum að láta reyna á sjávarútveginn, landbúnaðinn og gjaldmiðilsmálin.

Við eigum að komast að því hvað er samningsatriði og hvað ekki.

Við eigum að fá svör.

Síðan tökum við ákvörðun.

Hvað er svona hættulegt við það?

Hver borgar – og hver má spyrja?

Þjóðin á rétt á að vita hver fjármagnar þá sem verja stórum fjármunum í að móta niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Sama regla á að gilda um já og nei.

Gagnsæi er ekki árás.

Það er lýðræði.

Þegar félagasamtök geta tekið virkan þátt í kosningabaráttu án sömu reglna um fjármögnun og stjórnmálaflokkar vaknar eðlileg spurning um hvort löggjöfin hafi fylgt þróuninni.

Þegar haldnir eru fundir um landið til að sannfæra almenning verður líka að vera eðlilegt að fólk geti spurt erfiðra spurninga.

Fundur þar sem aðeins þægilegar spurningar komast að er ekki rökræða.

Hann er kynning.

Þeir sem eru sannfærðir um málstað sinn eiga ekki að óttast spurningar úr sal.

Óbreytt ástand er líka áhætta

Andstæðingar breytinga hafa öflugt vopn: óttann við hið óþekkta.

En þeir sleppa gjarnan seinni helmingi reikningsins:

Áhættunni af því að gera ekkert.

Hvað kostar næsta verðbólguskot?

Næsta vaxtahækkun?

Önnur kynslóð á íslenskum húsnæðislánum?

Stöðnun í byggingariðnaði, veik samkeppni og hnignandi innviðir?

Hvað kostar að ráðstafa sameiginlegum auðlindum áfram eftir sömu leikreglum?

Og hvað kostar það lýðræðið þegar fjársterkir hagsmunir geta haft mikil áhrif á umræðuna án þess gagnsæis sem almenningur á rétt á?

Óbreytt ástand er ekki áhættulaust.

Óbreytt ástand kostar.

Þjóðinni er að blæða út

Ekki vegna eins stjórnmálaflokks, eins fyrirtækis eða einnar ríkisstjórnar.

Heldur vegna þess að við höfum í áratugi vanist hlutum sem við myndum líklega aldrei samþykkja ef verið væri að hanna Ísland frá grunni í dag.

Háir vextir eru orðnir eðlilegir.

Verðtrygging er orðin eðlileg.

Fákeppni er orðin eðlileg.

Samþjöppun aflaheimilda er orðin eðlileg.

Slitnir innviðir eru orðnir eðlilegir.

Og þegar einhver leggur til breytingar er svarið hið sama:

Varúð.

Ekki rugga bátnum.

Ekki skapa óvissu.

Þetta reddast.

En þjóð sem þorir aldrei að breyta neinu endar á því að verja vandamálin af því einu að hún þekkir þau.

Þess vegna ætla ég að segja já við því að kanna hinn kostinn.

Ekki vegna þess að ég viti hver niðurstaða viðræðna verður.

Heldur vegna þess að ég veit hvað óbreytt ástand hefur kostað.

Ég vil sjá hvað stendur Íslandi raunverulega til boða og hvaða niðurstaða næst um íslenska hagsmuni.

Síðan vil ég að þjóðin sjálf ákveði.

Þeir sem telja núverandi kerfi betra ættu ekki að óttast þann samanburð.

Þeir þurfa aðeins að svara einni spurningu:

Hvað nákvæmlega er svona gott við óbreytt Ísland að við eigum að vera hrædd við að komast að því hvort hægt sé að gera betur?

Höfundur er athafnamaður.