Þegar kenni­vald kemur í stað raka

Um ábyrgð sérfræðings, ábyrgð fjölmiðils og skaðann þegar staðreynd, mat og spá renna saman

Morgunblaðið birti 15. ágúst stóra grein eftir Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, undir fyrirsögninni „Sjálfstraust Íslands og hræðslupólitíkin fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB“. Baudenbacher er virtur lögfræðingur með langan akademískan feril og mikla reynslu af EES-rétti. Þess vegna á að hlusta á hann.

En einmitt þess vegna á líka að gera miklar kröfur til fullyrðinga hans.

Titlar, embætti og starfsferill segja okkur hvers vegna maður verðskuldar athygli. Þau segja okkur ekki að niðurstaða hans sé rétt.

Þessi grein snýst því ekki um persónu Carls Baudenbachers. Hún snýst um alvarlegra mál: Hvað gerist þegar sérfræðileg staðreynd, fræðilegt mat, pólitísk ályktun og spá um framtíðina eru sett fram með sama kennivaldi – án þess að mörkin þar á milli séu nægilega skýr?

Þá er hættan ekki einfaldlega sú að einhver heyri skoðun sem hann er ósammála.

Hættan er að kjósandinn eigi erfiðara með að sjá hvar þekkingunni lýkur og sannfærandi fullyrðingar taka við.

Niðurstaðan kemur áður en seinni kosturinn er þekktur

Baudenbacher hefur ítrekað fært rök fyrir því að Íslandi sé betur borgið innan EES en með aðild að Evrópusambandinu.

Það er fullkomlega lögmætt mat.

En hann verður þá að lýsa nákvæmlega hvað slíkt mat getur og getur ekki sýnt.

Íslendingar hafa ekki fyrir framan sig fullgerðan aðildarsamning. Aðildarviðræður Íslands stöðvuðust árið 2013. Þá höfðu 27 af 33 samningsköflum verið opnaðir og 11 þeirra lokað til bráðabirgða, en meðal þeirra kafla sem ekki höfðu verið opnaðir voru sjávarútvegur og landbúnaður. Alþingi hefur jafnframt bent á að vegna þess tíma sem liðinn er þyrfti að endurmeta fyrri samningsafstöðu, jafnvel í köflum sem áður höfðu verið kláraðir.

Við vitum því ýmislegt um aðildarferlið og regluverk ESB.

En við vitum ekki núna hvaða heildarsamning Ísland gæti lagt fyrir þjóðina.

Það er því hægt að segja: „Ég tel ólíklegt að niðurstaða viðræðna yrði Íslandi hagfelld.“

Það er mat sem hægt er að rökstyðja.

En fullyrðingin:

„EES er betri kostur en sá samningur sem Ísland gæti fengið“

er af öðrum toga. Hún felur í sér samanburð núverandi fyrirkomulags við ókomna samningsniðurstöðu.

Slíkan samanburð má gera – en þá verður óvissan að fylgja með.

Það er ekki smáatriði. Það er grundvallaratriði heiðarlegrar röksemdafærslu.

Icesave sýndi styrk EFTA – en ekki styrk um ókomna framtíð

Baudenbacher hefur með réttu bent á mikilvægi Icesave-málsins.

Dómur EFTA-dómstólsins sýndi að sjálfstæð EFTA-stoð EES gat reynst Íslandi afar mikilvæg við sérstakar og erfiðar aðstæður. Það er raunverulegt og mikilvægt rök með EES-fyrirkomulaginu.

En þar þarf að stoppa og spyrja:

Hvað sannar Icesave – og hvað sannar það ekki?

Það sýnir gildi þess stofnanakerfis sem Ísland naut góðs af í þessu ákveðna máli.

Það sýnir ekki að EES-samningurinn verði óbreyttur um ókomna tíð.

Það sýnir ekki að stofnanalegt jafnvægi innan Evrópu haldist óbreytt.

Og það sannar ekki eitt og sér að EES verði hagfelldara Íslandi en sérhver möguleg niðurstaða aðildarviðræðna.

Icesave er sterk sönnun fyrir ákveðnum kosti EES.

Það er ekki alhliða sönnun fyrir yfirburðum EES í öllum framtíðarsamanburði.

Þegar þessum mörkum er ekki haldið skýrum verður dæmið stærra í röksemdinni en gögn þess bera.

Bankahrunið verður að segja alla söguna

Sama krafa um samhengi verður að gilda þegar bankahrunið er rætt.

EES og fjórfrelsið voru hluti af því laga- og markaðsumhverfi sem íslensk fjármálafyrirtæki störfuðu innan þegar þau uxu hratt yfir landamæri.

Það þýðir ekki að EES hafi valdið bankahruninu. Slík niðurstaða væri sjálf óverjandi einföldun.

Orsakir hrunsins voru fjölþættar: vöxtur bankanna, fjármögnun þeirra, stjórnarhættir, áhættutaka, veikleikar í opinberu eftirliti, þjóðhagslegt ójafnvægi og alþjóðleg fjármálakreppa komu þar meðal annars við sögu.

En ef Icesave er notað til að sýna styrk EES eftir hrun verður jafnframt að leyfa umræðu um hvernig sameiginlegi markaðurinn og regluverkið tengdust þróuninni fyrir hrun.

Annars verður söguskoðunin ósamhverf.

Við eigum hvorki að gera EES að sökudólgi hrunsins né undanþiggja það allri greiningu á því umhverfi sem bankarnir störfuðu í.

Aðildarviðræður eru hvorki tómt blað né fyrirfram ákveðin niðurstaða

Baudenbacher leggur áherslu á að aðildarviðræður við ESB séu ekki hefðbundnar samningaviðræður þar sem tvö ríki semji frjálst um allt frá grunni.

Þar hefur hann mikilvægt atriði til síns máls.

Umsóknarríki gengur inn í fyrirliggjandi réttarkerfi Evrópusambandsins. Aðildarferlið snýst að verulegu leyti um að samræma löggjöf og uppfylla aðildarskilyrði.

En það er aðeins annar helmingur myndarinnar.

Í viðræðum geta einnig komið til aðlögunartímabil, sérlausnir og sérstök útfærsla á einstökum sviðum. Fyrri viðræður Íslands komust raunar mislangt eftir málaflokkum; sumum köflum var lokið til bráðabirgða á meðan aðrir, þar á meðal sjávarútvegur, voru ekki einu sinni opnaðir.

Þess vegna er rangt að lýsa ferlinu annaðhvort sem frjálsum samningi um hvað sem er eða sem hreinni formsatriðaæfingu þar sem ekkert raunverulegt svigrúm sé til staðar.

Raunveruleikinn er flóknari.

Og einmitt þess vegna væri mikilvægt að sjá niðurstöðuna áður en fullyrt er hvað hún geti eða geti ekki innihaldið.

Við vitum ekki niðurstöðuna – og það er einmitt málið

Hér verður umræðan stundum óþarflega pólitísk.

Sá sem telur líklegt að Ísland geti náð góðum samningi ber ábyrgð á að rökstyðja það.

En sá sem heldur því fram að viðunandi niðurstaða sé í reynd útilokuð áður en viðræður fara fram ber líka sönnunarbyrði.

Heiðarlegasta niðurstaðan fyrir fram er því ekki:

„Samningurinn verður góður.“

Ekki heldur:

„Samningurinn verður slæmur.“

Heldur:

Við vitum það ekki enn.

Og það er einmitt ástæðan fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst um hvort viðræður skuli teknar upp að nýju, ekki um endanlega aðild. Ríkisstjórnin hefur jafnframt lýst því yfir að ef viðræðum lýkur komi sjálf aðildin í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu.

Það má vera á móti því að kanna málið.

En þá á andstaðan að byggjast á mati á kostnaði, áhættu og líkum.

Ekki á þeirri forsendu að ókomin niðurstaða sé þegar þekkt.

Sérfræðiþekking hefur landamæri

Carl Baudenbacher er sérfræðingur í Evrópurétti og EES-rétti.

Það gefur skoðunum hans um EFTA-dómstólinn, stofnanakerfi EES og lagalega uppbyggingu Evrópska efnahagssvæðisins mikið vægi.

En sérfræðilegt kennivald flyst ekki sjálfkrafa milli fræðasviða.

Þegar umræðan færist yfir í langtímaþróun evrunnar, áhrif peningastefnu, sjávarútvegshagfræði, þjóðhagslega áhættu eða pólitíska framtíð Evrópusambandsins þarf jafnframt þekkingu hagfræðinga, stjórnmálafræðinga, sérfræðinga í sjávarútvegi og annarra.

Það er ekkert óeðlilegt við að lögfræðingur hafi skoðun á slíkum málum.

En þá þarf að vera skýrt að um pólitískt eða þverfaglegt mat sé að ræða, ekki lögfræðilega niðurstöðu sem fylgi sjálfkrafa af sérfræðistöðu höfundarins.

Hér færist vandinn á annað plan

Og hér liggur stærsti vandinn.

Vandinn felst ekki fyrst og fremst í því að einhver sé „rangur“.

Lýðræði þolir mjög vel andstæðar skoðanir.

Það sem lýðræðið þolir verr er þegar mörkin milli fjögurra ólíkra hluta verða óskýr:

●staðreyndar

●sérfræðilegs mats

●pólitískrar ályktunar

●og spár um framtíðina

Ef þau birtast öll með sama kennivaldi sérfræðings, getur lesandinn fengið tilfinningu fyrir meiri staðreyndum en raunverulega er til staðar. Það á Baudenbacher að vita en hann skautar yfir það

Þarna verður vandinn þekkingarfræðilegur.

Kjósandinn fær ekki aðeins rök sem hann getur samþykkt eða hafnað. Hann fær um leið óskýra mynd af því hversu sterkur þekkingargrunnurinn undir hverri fullyrðingu raunverulega er.

Og þar verður ábyrgð kennivaldsins meiri, ekki minni.

Fjölmiðillinn er ekki hlutlaus pípulögn

Morgunblaðið hefur fullan rétt til að birta skoðanir Baudenbachers.

Það væri raunar óeðlilegt ef fjölmiðlar birtu ekki sterk sjónarmið beggja vegna í slíku máli.

En fjölmiðill er ekki einfaldlega hlutlaus pípulögn sem orð fara í gegnum án samhengis.

Þegar stórt rými er veitt fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins rétt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu fylgir nafni hans augljóst kennivald.

Því ríkari ástæða er til að hjálpa lesandanum að greina:

Hvað er staðreynd?

Hvað er lögfræðilegt mat?

Hvað er pólitísk ályktun?

Hvað er spá?

Og hvar ríkir raunveruleg óvissa?

Þetta er ekki krafa um ritskoðun.

Þetta er krafa um vandaða ritstjórn.

Endurtekning er ekki sönnun

Baudenbacher hefur komið sjónarmiðum sínum á framfæri í umsögn til utanríkismálanefndar Alþingis, fjölmiðlaumræðu og opinberum fundum.

Það er sjálfsagt.

En fjöldi birtinga breytir ekki eðli röksemdar.

Mat verður ekki staðreynd við endurtekningu.

Spá verður ekki staðreynd.

Og ókomin samningsniðurstaða verður ekki þekkt vegna þess að virtur maður lýsir henni mörgum sinnum.

Endurtekning getur aukið áhrif fullyrðingar.

Hún eykur ekki sönnunargildi hennar.

Þarna verður fjölmiðlaábyrgðin sérstaklega mikil rétt fyrir kosningar.

Titlar segja okkur að hlusta – rökin segja okkur hvort við eigum að trúa

Íslendingar standa frammi fyrir mikilvægri ákvörðun.

Við eigum að hlusta á Carl Baudenbacher.

Við eigum líka að hlusta á lögfræðinga, hagfræðinga og aðra sérfræðinga sem komast að annarri niðurstöðu.

En að því loknu eigum við að spyrja spurninga sem eru mikilvægari en fjöldi doktorsgráða, starfsheita eða embættisára:

Hvaða fullyrðingar eru staðreyndir?

Hvaða fullyrðingar eru túlkun?

Hvaða niðurstöður byggjast á gögnum?

Hvaða niðurstöður byggjast á líkindamati?

Og hvað vitum við einfaldlega ekki enn?

Það er ekki vanvirðing við sérfræðing að spyrja þessara spurninga.

Það er virðing fyrir sérfræðiþekkingu.

Sérfræðingurinn á að geta sagt okkur ekki aðeins hvað hann telur rétt heldur líka hversu langt gögnin bera niðurstöðuna. Það vantar.

Og fjölmiðillinn á að hjálpa almenningi að sjá þann mun.

Titlarnir segja okkur hvers vegna við eigum að hlusta.

Þeir segja okkur ekki hvar staðreyndinni lýkur og túlkunin tekur við.

Þegar þau mörk verða óskýr rétt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu er vandinn ekki sá að þjóðin heyri „ranga skoðun“.

Vandinn er að forsendur upplýstrar ákvörðunar veikjast.

Og það er mun alvarlegra.

Það er ekki of mikil krafa að krefjast betri útlistun á svona málflutningi.

Það er lágmarkskrafan.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.