Rauða rútan er mætt! Varist rauðu rútuna

Eitt frægasta dæmið um villandi pólitísk skilaboð í Brexit-herferðinni árið 2016 var rauða rútan sem Vote Leave, bresku útgáfunnar af Áfram Ísland-félagsskapnum, sem á stóð: „We send the EU £350 million a week. Let’s fund our NHS instead.“ Skilaboðin voru einföld og áhrifarík: Bretar gætu hætt að senda 350 milljónir punda á viku til Brussel og varið peningunum þess í stað í heilbrigðiskerfið. Þau voru líka lygi.

Talan byggði á greiðsluskyldu Bretlands til Evrópusambandsins en tók með engu tillit til peninga sem skiluðu sér á móti frá sambandinu. Rauntalan sem Bretar greiddu var miklu lægri. Formaður UK Statistics Authority, stofnunar sem hefur eftirlit með hagtölum, kallaði þessa framsetningu alvarlega misnotkun á opinberum hagtölum.

En þetta virkaði og rútan hefur síðan verið táknmynd ákveðinnar tegundar pólitískrar upplýsingaóreiðu. Há tala er valin úr opinberum gögnum, mikilvægu samhengi sleppt og hún svo tengd við aðra notkun með skilaboðum sem kjósendur eiga að geta skilið á nokkrum sekúndum.

Tíu árum eftir Brexit heldur enginn ódrukkinn því fram að Bretland sé betur statt efnahagslega en fyrir útgöngu. Meginþorri greininga kemst að þeirri niðurstöðu að viðskipti hafi dregist saman, fjárfesting sömuleiðis, framleiðni sé minni og breska hagkerfið í heild fyrir vikið veikara. Í stað smjörsins sem átti að drjúpa af hverju strái er ætlað að kostnaður landsins vegna Brexit árið 2015 hafi verið um 1,7 milljarðar punda á viku samkvæmt greiningu National Bureau of Economic Research.

Ég á etta, ég má etta

Eftir tæpar tvær vikur greiðum við Íslendingar atkvæði um hvort við ætlum í aðildarviðræður um að ganga í Evrópusambandið. Sú atkvæðagreiðsla snýst ekki um að ganga í Evrópusambandið heldur hvort það eigi að nýta ótrúlega sterka samningsstöðu Íslands í dag til að ná samningi sem getur mætt okkar markmiðum og skilyrðum. Gangi það eftir eru augljósir kostir við að ganga í sambandið. Gangi það ekki getur þjóðin hafnað aðild í seinni atkvæðagreiðslu.

Hart er tekist á um hvort það sé þess virði að fara í þessar viðræður. Hagsmunasólkerfi þeirra sem hafa mikinn hag af krónuhagkerfinu og fákeppninni sem því fylgir berst af miklum ofsa gegn því. Það vill ekki að Íslendingar fái að vita meira, sennilega vegna þess að það hræðist að þeim muni lítast vel á það sem fram muni koma.

Þessi barátta fer fram í gegnum suma hefðbundna fjölmiðla í þeirra eigu, hagsmunasamtök, hugveitur, frjáls félagasamtök, stjórnmálaflokka, pólitíska

málflutningsvettvanga sem dulbúnir eru sem hlaðvörp, bókaútgáfu og ýmsa aðra vettvanga sem tengjast þessu sólkerfi og hafa hag af því. Engu er til sparað, allt er tínt til.

Ráðandi er sú lína að allt sé leyfilegt. Það má afbaka, ljúga og ráðast á æru fólks sem hefur ekkert annað til saka unnið en að vera með aðra skoðun.

Tilgangurinn helgar meðalið.

Vita í stað þess að láta segja sér

Hinum megin eru grasrótarsamtök sem berjast fyrir því sem þau sjá sem aukin tækifæri fyrir Íslendinga í framtíðinni. Þau sjá fyrir sér að hér sé hægt að losa venjulegt vinnandi fólk úr klyfjum krónuhagkerfisins þannig að afborganir af venjulegu húsnæðisláni geti dregist saman um allt að 200 þúsund krónur á mánuði, að matvælaverð, sem er 55 prósentum hærra hér en í Evrópusambandinu, verði mun skaplegra, að samkeppni aukist, fákeppni minnki, tollar á mikilvægar vörur eins og allan fisk og eldisvörur leggist af og að skoðað verði nýtt fyrirkomulag til að festa landbúnað á Íslandi í sessi sem gæti styrkt hann og stöðu bænda verulega.

Þessi samtök telja líka að Ísland hafi aldrei verið í sterkari stöðu til að sækja um aðild, vegna efnahagslegra styrkleika landsins, stöðunnar í alþjóðamálum og þeirrar augljósu staðreyndar að hvorki Noregur né Bretar eru inni í Evrópusambandinu sem stendur, sem myndi gera Ísland að stærstu fiskveiðiþjóðinni innan þess með öllum mótandi tækifærum sem slíku fylgja.

Það eina sem samtökin Já til að sjá eru að berjast fyrir eru meiri upplýsingar. Að fá raunverulega að vita hvað standi okkur til boða í stað þess að láta hagsmunasólkerfið sem lýst var hér að ofan segja okkur að þess þurfi ekkert.

Það virkar illa að hræða skynsama þjóð

Eftir kosningabaráttu sem hefur staðið meira og minna í allt sumar hefur áróður Nei-hliðarinnar ekki skilað neinni marktækri breytingu á afstöðu þjóðarinnar samkvæmt könnunum. Allur hræðsluáróðurinn um að Ísland missi fullveldið og yfirráðin yfir auðlindunum við inngöngu, að ekki sé hægt að semja um neinar sérlausnir sem taki tillit til sérstöðu Íslands og Íslendinga þrátt fyrir skýrar yfirlýsingar stækkunarstjórna Evrópusambandsins um annað, að lífskjör muni hrynja niður í austurevrópskt meðaltal, að atvinnuleysi verði faraldur, að Íslendingar muni enda með að borga lífeyrinn fyrir aldna Evrópubúa og verða svo skikkaðir í evrópskan her til að deyja á vígvelli annarra hefur ekki skilað öðru en sömu stöðu. Enn vill meirihluti þjóðarinnar sjá hvað er í boði og nálin hefur vart hreyfst.

Þetta verður að hafa í huga þegar Nei-ið er að rúlla út sinni rauðu rútu, sem keyrir nú um netheima og opin rými í raunheimum. Utan á henni stendur: „50 milljarðar á ári til ESB?“

Rútan rataði líka á forsíðu Morgunblaðsins á laugardag og þar var vísað í greiningu sem hagfræðiprófessor á eftirlaunum sagði við blaðið að sér sýndist vönduð „án þess að hafa lesið hana vandlega“.

Hringrásarkerfi hagsmunasólkerfis

Þessi framsetning, sem nær því að vera bæði röng og villandi, byggir á greiningu Samtaka skattgreiðenda, rammpólitískra frjálsra félagasamtaka sem vakna vanalega einungis til lífsins þegar Sjálfstæðisflokkurinn er ekki í ríkisstjórn.

Hér er ekki um nýja formúlu að ræða heldur hefðbundna notkun á hringrásarkerfi hagsmunasólkerfisins. Félagasamtök gera greiningu með pólitískt markmið um fyrirframgefna niðurstöðu, pólitískur fræðimaður vottar hana og Morgunblaðið birtir hana sem staðreynd. Til að auka enn á áferðina hefur greiningin verið send inn til ÖSE þar sem utanríkisráðuneytið er sakað um upplýsingaóreiðu. Þeirri ásökun verður vitanlega hent út

í hafsauga eftir yfirlegu en þangað til mun ugglaust verða vísað í að ÖSE sé með ráðuneytið til rannsóknar.

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem Samtök skattgreiðenda, Morgunblaðið og pólitískir bandamenn hafa beitt þessari hringrásarleikjafræði. Til að stytta þessa grein, sem þegar er of löng, læt ég nægja að hlekkja inn á skapandi túlkun þeirra á tölum og gögnum til að barna fullyrðingar sem henta þeirra pólitísku orðræðu hér.

Skapandi túlkun og sleppa því sem kemur inn

Þá skulum við koma aftur að 50 milljarða króna útspili „Áfram Íslands“, Morgunblaðsins og Samtaka skattgreiðenda. Sú tala er fengin með því að beita álíka skapandi aðferðafræði og til að komast að sprenginiðurstöðunni hér að ofan.

Í fyrsta lagi þarf einbeittan vilja og gamalkunna skapandi túlkun til að reikna sig upp í svona háa tölu. Það þarf að gefa sér forsendur sem eiga litla möguleika á að verða að veruleika.

Í öðru, og mun mikilvægara, lagi er um brúttóframlag að ræða. Það er framlag án þess að beinar greiðslur vegna aðildar komi til baka.

Ef horft er til þess hlutfalls sem Finnar hafa greitt til sambandsins og þess að verg landsframleiðsla Íslands nam um 5.000 milljörðum króna árið 2025 má ætla að nettóframlög Íslands, þegar búið er að draga það sem kemur til baka frá því sem fer út, gætu numið um 10–15 milljörðum króna á ári. Á móti fellur líka niður kostnaður vegna EES-samningsins, svo sem framlög til reksturs stofnana EFTA og þýðingamiðstöðvar utanríkisráðuneytisins. Sá kostnaður hefur verið áætlaður um átta milljarðar króna á ári. Að teknu tilliti til þessara niðurfellinga mætti ætla að raunaukning útgjalda við aðild, umfram núverandi útgjöld vegna EES, yrði um 2–7 milljarðar króna á ári.

Óbeini ábatinn drekkir öllum kostnaði

Þá er auðvitað ótalinn allur sá óbeini ábati sem gæti orðið af aðild. Ég ætla að láta nægja að nefna einn slíkan til að skila venjulegum vinnandi Íslendingum strax í mikinn plús.

Vextir íbúðalána í evrulöndum eru að jafnaði 3-4 prósent en 9-10 prósent hérlendis. Ef við tökum þá hóflegu nálgun að vextir myndu lækka um 3–3,5 prósentustig væri sparnaðurinn nálægt 90–100 milljörðum króna á ári miðað við núverandi íbúðalánastofn heimilanna.

Þannig að spurningin sem fólk ætti að vera að spyrja sig er fyrst og síðast eftirfarandi: Er það þess virði að borga 2-7 milljarða króna á ári til að fá að minnsta kosti 100 milljarða króna ábata fyrir heimili landsins?

Þegar þú ert búinn að svara því þá geturðu bætt við þann ábata sem fyrirtækin og hið opinbera myndu fá vegna sömu breytinga. Eða mun lægra vöruverð í matvörubúðinni.

Eða aukin samkeppni. Eða uppbrot á fákeppni. Eða aukin erlend fjárfesting. Og svo framvegis.

Ég vil vita hvort þetta sé hægt. Og hvet ykkur öll til þess sama 29. ágúst.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar og áhugamaður um upplýsta ákvörðunartöku.