Hver er munurinn fyrir vinstrið á EES og ESB?

Á Íslandi er mikill hagvöxtur, há laun, há verðbólga og háir vextir. Á evrusvæðinu er þessu öfugt farið – minni hagvöxtur, lægri laun, lítil verðbólga og lágir vextir. Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar í ágúst eru margir væntanlega farnir að velta fyrir sér hvor „stakkurinn“ er illskárri. Þetta er eins og Morpheus í Matrix - hann spyr hvort þú viljir taka ESB pilluna, þaðan sem aldrei verður snúið. Hvernig á fólk að geta vegið þessa þætti og komist að niðurstöðu? Þó það kosti kannski örlítið meira atvinnuleysi og minni hagvöxt er mögulega betra að taka upp evru til að svæla út verðtrygginguna og fá a.m.k. lægri vexti? Eða akkúrat öfugt? „Æ ég pæli í þessu seinna eða tek þetta á tilfinningunni.“

Margir vilja meina að það sé „fullreynt“ að ná niður verðbólgu og komast úr verðtryggingu í kerfinu sem við höfum í dag. Þetta er ekki rétt. Engin ríkisstjórn hefur gert heiðarlega atlögu að því að fasa út verðtryggingu með reglum, staðfestu, vilja og eftirfylgni. Sama má segja um verðbólguna í kjölfar COVID. Engin ríkisstjórn hefur viðurkennt að séríslenska verðbólgan á rætur í húsnæðisliðinn og ólympíuinnflutning vinnuafls og komið svo með sannfærandi verkáætlun sem fylgt er eftir.

Verðtrygging og verðbólga eru ekki fylgifiskar krónu eða smæðar okkar heldur verkefni sem við getum og eigum að fást við fyrst og fremst á vettvangi stjórnmála. Í lýðræðisríkjum eru stjórnmálamenn annaðhvort starfi sínu vaxnir eða þeim er skipt út. Evrópusambandið byggir ekki vegi og hús. Þetta eru okkar verkefni og tengjast verðbólgu beint. Galli krónunnar er að hún er og verður alltaf verkefni útaf fyrir sig ef hún á að vera til friðs. Gjaldeyrisvaraforðinn er dýr staðreynd en það er kletturinn sem stöðugleiki krónunnar undanfarin ár er reistur á. Seðlabankinn minnkaði t.d. dýfuna á genginu í COVID með inngripum.

Stóri kostur krónunnar er að hún er höggdeyfir. Í hruninu fór atvinnuleysi í 8-9% þegar mest var og fullu atvinnustigi var aftur náð 2016. Á þessum tíma glímdi Írland við 15% atvinnuleysi, Spánn 26% og Grikkland yfir 27%. Viðspyrnan hér var hraðari á Íslandi og þar kom tvennt til. Í fyrsta lagi nýttu stjórnvöld fullan kraft ríkisfjármála. Þó það hafi verið mikill niðurskurður var hallinn á bilinu 6-11% árin eftir hrun - grunntryggingum var að mestu haldið. Í öðru lagi var krónan, sem var jú komin í gjörgæslu, látin falla sem hjálpaði gjaldeyrisaflandi geirum að rétta sig við. Báðar þessar hendur héldu utan um þjóðina - en bæði þessi öryggisnet hverfa með inngöngu í ESB og með upptöku evru. Undir þessum kringumstæðum getur evran ekki fallið og blásið lífi í atvinnugreinarnar, og ríkisskuldareglur setja 3% hámark á halla hvers árs. Finnar eru einmitt að fá að finna fyrir því núna, fóru í 4% fjárlagahalla og er gert að skera niður - þó þeir gefi reyndar í á sviði hernaðar- og varnarmála því þar eru komnar undanþágur frá 3% reglunni í ESB (!).

Án eigin gjaldmiðils og innan skuldareglna sem við getum ekki sjálf tekið úr sambandi fer aðlögun í svona efnahagslegu áfalli fram með því að gera vinnumarkaðinn „samkeppnishæfan“ og „agaðann“. Ríkið sker niður til að þóknast reglum Brussel og spírall atvinnuleysis og minni neyslu fer af stað og dregur úr þrótti hagkerfisins. Við erum með okkar eigin ríkisskuldareglur en sjálfvirkir jafnarar eins og atvinnubótatryggingar trompa alltaf þær reglur því fjármálareglurnar eru markmið og rammi frekar en reglur með sektum frá yfirþjóðlegu valdi. Þetta er grundvallarmunur sem vinstrið verður að hafa í huga þegar full aðild er rædd.

Það næsta sem við verðum að hafa í huga eru viðskiptasambönd Íslands sem hafa vaxið og styrkst á síðustu árum, sérstaklega í tilfelli Kína. Við erum með tvíhliða viðskiptasamning sem er einstaklega hagfelldur fyrir útflutning og innflutning. Mörg sprotafyrirtæki og innflutningsfyrirtæki byggja sinn bisness á vörum og viðskiptasamböndum við Kína. Með inngöngu í ESB förum við í tollabandalag þar sem við þurfum að loka öllum öðrum dyrum og ganga í sameiginlega diplómasíu ESB. Nú geta margir hugsað með sjálfum sér, er ekki styrkur í því að ganga í stóra viðskiptablokk og semja þaðan með öllum þeim þunga? Svarið við því er einfalt - ESB hefur tekið stöðu með Bandaríkjunum sem er hnignandi og herótt heimsveldi sem hefur búið sér til óvini úr hnattræna suðrinu og meirihluta BRICS sem vex miklu hraðar og hefur náð yfirhöndinni á nánast öllum tæknisviðum og framleiðslu. Ef valið stendur milli þess að sigla niður með því skipi innan ESB eða halla sér í allar áttir, þar á meðal með EES aðild, þá hljótum við að kjósa að varðveita þetta sjálfstæði til samninga, hvort sem í því felst að loka á viðskipti við Ísrael eða opna á viðskipti við Kína.

Mér reiknast að matarkarfan gæti lækkað um 1-2% með niðurfellingu tolla á t.d. kjúklingi og landbúnaðarvörum frá ESB (passa þarf að taka tillit til VSK, aðfangakostnaðar vs. annars kostnaðar, hlutfalls tollaðra vara og svo hvernig verðaðlögun skilar sér og skilar sér ekki til neytanda) - þetta eru um 7.000 kr á mánuði á mann, og við ættum auðvitað ekki að gera lítið úr því. Á móti kemur þó að Kínverskir rafbílar eru komnir í 11% nýskráninga það sem af er ári og sækja verulega í sig veðrið. Þeir eru dýrari í ESB og Xpeng, GM og BYD munu kosta meira ef við göngum inn. Og við erum ekki með neinn bílaiðnað til að vernda á meðan okkar verndartollar á matvöru nýtast til að styrkja okkar eigin landbúnað. Því er ekki auðséð hvort um sé að ræða raunverulega hagræðingu á þessu sviði eða hvernig tollabandalag ESB þróast nú þegar það hefur tekið upp á því að beita viðskiptaþvingunum í auknum mæli og vernda innlendan iðnað í auknum mæli með verndartollum sem öllu innan bandalagsins er skylt að taka upp. Svo hafa raunlaun hækkað um 37% síðan 2015 á Íslandi, en aðeins 6% á evrusvæðinu - þ.e.a.s. laun hafa hækkað mun hraðar en matarkarfan á Íslandi undanfarin ár.

Að lokum ber að nefna galla innri markaðar EES og hversu illa hann rímar við sósíalíska hugsjón. Markmiðið með innri markaðinum er að ríki sem er aðili geti ekki mismunað fyrirtækjum og löndum - með það fyrir augum að tryggja sanngjarnan markað og jafnan aðgang. Ríkisaðstoð er sérstaklega skilgreind og bönnuð í reglunum og einokun, t.d. á sölu áfengis, þarf sérstakar undanþágur. Fyrir markaðshyggjufólki hljómar þetta kannski vel en fyrir ríki sem vilja fá að ráða hvað er rekið af hinu opinbera utan rentu- og hagnaðarsjónarmiða þá er þetta verulega flókið og oft á tíðum þröngt nálarauga sem þarf að þræða jafnvel með krókaleiðum, lögfræðiálitum og kollhnýsum í „kerfinu“. Bara það að sveitarfélag geri samning við ríki um lóðir fyrir uppbyggingu félagslegs húsnæði getur brotið reglur innri markaðar EES. Margir ráðherrar af vinstri vængnum í ríkisstjórnum á Íslandi hafa rekið sig á hversu þröngur stakkurinn er nú þegar orðinn.

Við ættum að hika við að fórna hagvexti. Krónan tryggir atvinnustig og viðspyrnu. Það er ekki „fullreynt“ að tækla séríslensku verðbólguna og verðtryggingu. Ríkisfjármál hafa leikið aðalhlutverk í viðnámsþrótti og háu atvinnustigi en á sama tíma hefðu þau síbrotið viðmið myntsamstarfsins með tilheyrandi sektum. Við erum með betri viðskiptasambönd og fyrirkomulag tolla í dag en innan ESB. Þjóðnýting er torfæra á innri markaði EES - förum ekki lengra út í skurðinn þar.

Bónus: Hvernig afnemur maður verðtryggingu? Það er einfalt! Þú bannar ný verðtryggð lán á einum degi. Fleiri lokast út af markaði. Húsnæðismarkaðurinn kólnar og verð lækkar (eða hættir a.m.k. að hækka). Fólk kemst að lokum inn með eðlilegum lánum. Þetta er ekki sársaukalaust en þetta er einföld og nauðsynleg aðgerð sem þarf að fara í. Líklegt er að Seðlabankinn taki mið af þessari kólnun og finni rök til að hefja vaxtalækkun sem lækkar aftur þröskuldinn fyrir lántöku á óverðtryggðum lánum.