Þjóðin er alltaf klofin

„Þjóðin er gjörsamlega klofin í herðar niður,“ sagði Guðrún Hafsteinsdóttir formaður Sjálfstæðisflokksins í Silfrinu á dögunum þegar rætt var um þjóðaratkvæðagreiðsluna um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Og Guðrún tók dýpra í árinni. Hún sagði málið vera farið að hafa áhrif á samskipti innan fjölskyldna; fjölskyldur gætu varla hist og dæmi væru um að börn hittu ekki foreldra sína vegna ágreinings um afstöðuna til ESB.

Nokkrum dögum síðar sagði Eiríkur Bergmann stjórnmálafræðiprófessor að þjóðin væri „klofin í tvennt og afstaða fólks að harðna“. Þar var hann fyrst og fremst að vísa til stöðunnar í skoðanakönnunum. Fylkingarnar væru álíka stórar og úrslitin gætu ráðist af kjörsókn. Ekkert nýtt í þeim ummælum.

En hvenær er þjóð í raun klofin?

Er þjóð klofin þegar 51 prósent hennar er á einni skoðun og 49 prósent á annarri? Hvað ef hlutföllin eru 60 gegn 40? Eða 90 gegn 10?

Ef það eitt að vera ósammála merkir að þjóð sé klofin er íslenska þjóðin alltaf klofin. Hún skiptist í afstöðu til stjórnmálaflokka, skattheimtu, kvótakerfisins, virkjana, borgarlínu, innflytjendamála og ótal annarra mála. Um sum þeirra skiptist hún í nokkurn veginn jafnstóra hópa, um önnur alls ekki.

Stjórnmálaflokkar eru raunar til vegna þess að þjóðin er ekki á einu máli. Flokkslýðræði byggist á því að fólk hafi ólíkar hugmyndir um samfélagið, forgangsröðun og hvernig stjórna skuli landinu. Við kjósum ólíka flokka vegna þess að við erum ósammála. Ef allir væru sammála væru stjórnmálaflokkar óþarfir.

Sigmar Guðmundsson, þingflokksformaður Viðreisnar, vék einmitt að þessu í viðbrögðum við ummælum Guðrúnar. Hann spurði til hvers ætti að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem almenn samstaða væri um og benti á að þjóðin væri „klofin í afstöðu sinni til“ ótal hluta, allt frá stjórnmálaflokkum og kvótakerfinu til Spaugstofunnar, lúpínunnar, Vals, KR og Nóa konfekts.

Hann hitti naglann á höfuðið.

Það er munur á því að þjóð sé ósammála um tiltekið mál og því að hún sé klofin. Skoðanamunur er ekki sjúkdómseinkenni á lýðræðissamfélagi. Hann er þvert á móti til marks um heilbrigða umræðu. Klofningur er miklu sterkara orð. Hann gefur til kynna að ágreiningurinn hafi öðlast slíka dýpt og hörku að hann hafi áhrif á samskipti fólks og afstöðu hópanna hvors til annars. Þá erum við farin að nálgast tortryggni og jafnvel fjandskap.

Þjóð getur þess vegna skipst 50 á móti 50 í tilteknu máli án þess að vera klofin. Tveir einstaklingar geta verið algerlega ósammála um Evrópusambandið, rökrætt málið af hörku og kosið hvor með sínum hætti 29. ágúst. Þeir geta engu að síður sest saman yfir kaffibolla daginn eftir og haldið áfram að vera vinir, vinnufélagar eða fjölskylda. Heilbrigður ágreiningur snýst um málefni, ekki manneskjuna.

Klofningur verður ekki til þegar ég er mjög ósammála öðrum einstaklingi. Hann verður til þegar ágreiningurinn breytir persónulegri afstöðu minni til hans, eða afstöðu hans til mín.

Það er þess vegna vel mögulegt að þjóð sé raunverulega klofin þótt 90 prósent séu á einni skoðun og aðeins 10 prósent á annarri. Ef minnihlutinn er jaðarsettur, gagnkvæm tortryggni ríkir og fólk fer að meta hvert annað eftir því hvorum megin það stendur, getur orðið til djúpur samfélagslegur klofningur.

Á sama hátt getur þjóð skipst nánast nákvæmlega til helminga án þess að slíkur klofningur sé fyrir hendi. Skoðanakönnun sem sýnir 51 prósent gegn 49 prósentum segir okkur því ekkert um það hvort þjóð sé klofin í félagslegum skilningi. Hún segir aðeins að þjóðin sé mjög ósammála um þá spurningu sem lögð er fyrir hana.

Og er það ekki einmitt ástæðan fyrir því að efnt er til kosninga?

Þjóðaratkvæðagreiðsla er ekki haldin vegna þess að allir séu sammála. Hún er lýðræðisleg aðferð til að fá niðurstöðu í máli þar sem ágreiningur er fyrir hendi. Meirihlutinn fær sínu framgengt en minnihlutinn heldur áfram að hafa fullan rétt til sinnar skoðunar.

Lýðræði snýst nefnilega ekki um að eyða ágreiningi. Það snýst miklu fremur um að geta lifað með honum. Að geta tekist á um mikilvæg mál, stundum af mikilli hörku, án þess að gera þá sem eru ósammála okkur að andstæðingum í öðru en málefninu sjálfu.

Það er til marks um heilbrigt lýðræði að fólk sé ekki á einu máli um mikilvæg mál. Það klýfur ekki þjóðina.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.