Segjum JÁ til að styrkja frelsi okkar og full­veldi

Það var þrá og von okkar Íslendinga að búa „langt frá heimsins vígaslóð“. Seinni heimsstyrjöldin færði okkur heim sanninn um að sú vígaslóð var ekki umflúin. Í kjölfarið höfum við gengið til samstarfs við aðrar þjóðir með aðild að Sameinuðu þjóðunum og Atlantshafsbandalaginu til að leggja okkar af mörkum til friðar og um leið til að verja frelsi okkar og fullveldi. Síðan höfum við eflt efnahagssamstarf með aðild að EFTA og EES.

Þann 29. ágúst n.k. tökum við ákvörðun í þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort við viljum kanna í þaula kosti þess og galla að ganga lengra og skipa okkur í hóp 27 Evrópuþjóða í Evrópusambandinu. Nú er að stökkva eða hrökkva. Hafni meirihluti kjósenda því að halda áfram viðræðum við þessar þjóðir, getur þess verið langt að bíða að þráðurinn verði aftur tekinn upp.

Aðild að Evrópusambandinu er hjá mörgum fyrst og fremst spurning um hvort við „töpum“ eða „græðum“ fjárhagslega. Margt er fullyrt í þeim efnum, oft með hæpnum rökum, en aðildarviðræður ættu að skýra þá hlið málsins. Efnahagsmálin eru þó að mínu mati ekki það mikilvægasta.

Öryggi og lýðræði

Við lifum í viðsjárverðum heimi þar sem lýðræðið á í vök að verjast og einræðisseggir vaða uppi og beita valdi – einkum þeir í Rússlandi en jafnvel í Bandaríkjunum líka. Því er okkur brýnt að styrkja enn frekar pólitísk tengsl við þær þjóðir sem vilja hafa lýðræði, réttarríki og samhjálp að leiðarljósi. Þetta eru einkum grannríki okkar í Evrópu, sem hafa velflest talið sér best borgið innan Evrópusambandsins.

Viðurkennt skal að blikur eru á lofti í þessum efnum, líka í Evrópu, þar sem öfgasinnaðir þjóðrembuflokkar sækja í sig veðrið. En því verður að treysta að fólk í grannríkjum okkar haldi vöku sinni. Þannig tókst Pólverjum og Ungverjum að hrista af sér lýðræðisfjendur. Þegar samningur um aðild lægi fyrir eftir nokkur ár, ætti að vera orðið ljóst hvert stefnir. Ef þróunin yrði óheillavænleg gætum við hafnað samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Fullveldið

Sagt er að með aðild að Evrópusambandinu séum við að fórna fullveldi okkar. Vissulega felur aðild í sér takmarkanir á beitingu fullveldis, en það er ekki hið sama og að fórna fullveldinu. Í ræðu á aldarafmæli Þjóðminjasafnsins vék Gylfi Þ. Gíslason, þá menntamálaráðherra, að þeirri hugsun Winstons Churchill að eitt helsta ráðið til að efla sjálfstæði þjóðar væri að fórna því að nokkru.

Vitaskuld fylgir víðtækri samvinnu þjóða innan Evrópusambandsins að hluta ríkisvalds er deilt með öðrum, en jafnframt fá aðildarríkin hlutdeild í sameiginlegu ákvörðunarvaldi. Evrópusambandið er samband fullvalda ríkja sem hafa með sáttmálum falið sameiginlegum stofnunum tilteknar valdheimildir. Það er ekki sambandsríki á borð við Bandaríkin ,Breyting Evrópusambandsins í eiginlegt sambandsríki þyrfti samþykki allra aðildarríkjanna – þar með talið Íslands ef það væri þá orðið aðildarríki.

Ólafur Jóhannesson, prófessor í stjórnskipunarrétti og síðar formaður Framsóknarflokksins og forsætisráðherra, fjallaði 1962 um hugsanlega aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu, forvera Evrópusambandsins. Hann sagði að „engum [komi] til hugar að halda því fram, að aðildarríki Efnahagsbandalagsins [...] séu ekki eftir sem áður fullvalda ríki“ og bætti við: „Þær kvaðir, sem fullvalda ríki almennt telja sér fært að undirgangast [...], myndu eigi heldur taldar ósamrýmanlegar fullveldi Íslands. Það myndi þrátt fyrir þvílíkar fullveldistakmarkanir talið fullgildur þjóðréttaraðili.“

Stjórnarskráin

Verði framhald aðildarviðræðna samþykkt af meirihluta kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslunni er brýnt að huga strax að nauðsynlegum stjórnarskrárbreytingum. Í fyrsta lagi verður ekki gengið í svo víðtækt samstarf án skýlausrar heimildar í stjórnarskrá. Þá þarf að taka upp ákvæði um að sjálf aðildin, komi til hennar, kalli á sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu. Og að lokum er tilefni til að setja í stjórnarskrána fortakslaust ákvæði um að auðlindir, sem ekki eru í einkaeigu, séu þjóðareign. Slíkt ákvæði gæti styrkt samningsstöðu okkar í frekari viðræðum við Evrópusambandið.

Tekið var á þessum þremur þáttum í stjórnarskrárdrögum Stjórnlagaráðs 2011. Tillögurnar hafa ekki náð fram að ganga, en úr því má enn bæta áður en aðildarsamningur yrði til lykta leiddur.

Merkjum við JÁ-ið 29. ágúst n.k. og stefnum þannig að því að styrkja fullveldi okkar og frelsi með samstarfi við vinaþjóðir okkar.

Höfundur er fyrrverandi prófessor og áhugamaður um lýðræðismál.