Hvaða þýðingu hefur ó­vissa um aðildarsamning að ESB?

Sigurvegari kosningabaráttunnar er án efa fylkingin, Já til að Sjá. Hún hefur komið því til leiðar að eftir því sem meiri óvissa er sköpuð um hagsmuni Íslands, starfsemi ESB og þar með mögulegan aðildarsamning Íslands, þeim mun frekar skuli velja Já-ið. Vonandi greiða fæstir atkvæði á þeim grunni og reyna frekar að leggja mat á raunhæfa þýðingu kosninganna á laugardaginn.

EES og ESB. Markaðssamstarf eða bein áhrif á málefni íslenska ríkisins

EES samningurinn, sem Ísland er aðili að, hvílir á þeim hagsmunum að íslenskir framleiðendur og fyrirtækjarekstur eru hluti innri markaðar ESB. Innri markaðurinn grundvallast á reglunum um fjórfrelsið, sem er hugtak sem vísar til frjáls flæðis vöru, launþega, þjónustu og fjármagns. Reglur ESB á þeim sviðum hafa verið innleiddar á Íslandi. Allt eru þetta viðfangsefni sem snerta einstaklinga og einkaaðila með beinum hætti, fremur en að varða starfsemi ríkisins.

EES-samningurinn hvílir á því að málefni íslensks sjávarútvegs og landbúnaðar eru í meginatriðum undanþegin. Þessi málefni falla innan innri markaðar ESB.

Þau svið sem eru ekki hluti EES-samningsins en falla undir málefni ESB eru m.a.:

• Tollamál og ytri viðskipti
• Myntmál og ríkisfjármál
• Utanríkis- og varnarmál
• Náttúruvernd

Í umræðunni um ESB hefur verið deilt um það hvort Íslandi hafi nú tekið upp 15-20% eða jafnvel 70-80% af regluverki ESB. Það má kalla deilu um keisarans skegg, því það skiptir meiru hvaða nýju málefni eigi að fela ESB að fara með sem varða íslenska hagsmuni og vald ríkisins.

Þessi málefni falla undir vald ESB, en eru ekki hluti af EES. Málaflokkarnir hafa mun meiri tengsl við starfsemi ríkisins, en málefni innri markaðirins sem varða markaðssamstarf. Hagsmunir fyrir undanþágum Íslands samkvæmt EES, um málefni sjávarútvegs og landbúnaðar, eiga enn við. Aðild að ESB felur því í sér eðlisbreytingu, en ekki einugis að innleiða þurfi minnihluta (meintan!) af regluverki ESB sem stendur eftir.

Það er mun betri kostur að íslenskir stjórnmálamenn fari með þessa mikilvægu málaflokka, frekar en ESB. Það gildir jafnvel um núverandi ríkisstjórnarflokka og aðra.

Hvað gæti verið í pakkanum?

,,Já til að sjá” hreyfingin gerir út á þá hugmynd að viðræður geti skilað ákjósanlegum aðildarsamningi, eða jafnvel að einungis skipti máli að sjá aðildarsamning, án þess að máli skipti hvert innihaldið verði.

ESB hvílir á ákveðnum grundvallarreglum. Þessar grundvallarreglur hafa verið samþykktar af 27 ríkjum. Hugmyndir um ákjósanlegan aðildarsamning hvíla á því að Ísland fái varanlegar undanþágur, t.d. á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs, frá grundvallarreglum ESB.

Það er langsótt að Ísland sem 28. ríkið í ESB fái varanlegar undanþágur frá þeim grundvallareglum sem ESB hvílir á varðandi innri markaðinn. Á sviði sjávarútvegs væri slík afstaða andstæð hagsmunum ESB-ríkja þar sem sjávarútvegur hefur eitthvað vægi. Varanlegar undanþágur græfu undan ESB samstarfinu og væru nánast lítillækkun fyrir önnur ríki sem eðli máls samkvæmt hafa þurft að gefa eftir tiltekna sérhagsmuni við inngöngu í ESB.

Þeir ,,Sjá-sinnar” sem aðeins vilja sjá aðildarsamning með ,,einhverju“ innihaldi, virðast því vilja bjóða upp á algjöra sóun á tíma og fjármunum. Aðildarviðræður munu leiða til þess að stjórnmálamenn munu missa tíma í málefnið í stað umfjöllunar um brýn málefni hér heima. Stjórnsýslan gerir það einnig, en endurskoða þarf starf einhverra stjórnsýslustofnana til að aðlaga að ESB. Allt kostar það fjármuni.

Það má rifja upp að í aðildarviðræðum 2009-2013 lofaði ESB svokölluðum IPA styrkjum til Íslands, sem m.a. varða kostnað umsóknarríkis. Þeir styrkir voru nýttir að hluta, áður en lokað var á greiðslur úr þeim þegar viðræðum var slitið. Styrkirnir eru einungis ætlaðir ríkjum sem vilja í raun ganga í ESB. Draga má í efa að Ísland eigi rétt til slíkra styrkja eða að forsvaranlegt sé að sækja um þá, ef aðildarviðræður hvíla á afstöðu ,,Sjá-sinna” og þar sem varla er þingmeirihluti fyrir aðild.

Hver verða áhrif Íslands innan ESB?

Stjórnmálamenn hafa nokkuð sjálfsöryggi. Það er í raun gott dæmi um það þegar því er haldið fram að 6 íslenskir Evrópuþingmenn muni hafa nokkuð vægi á 750 manna þingi.

Bera má málið saman við stöðu landsbyggðar á Íslandi, þar sem oft er vísað til þess að íslensk lög og reglur komi með óhagstæðum hætti niður. Staðreyndin er sú að allur megintexti laga og reglugerða er saminn af embættismönnum. Stjórnmálamenn geta haft áhrif á stefnu laga, en lagatexti og allar reglugerðir eru í grunnin unnar af starfsfólki stjórnsýslunnar. Stjórnsýslan meinar auðvitað vel, en eðli máls samkvæmt er fjallað um viðfangsefnin út frá þeim aðstæðum sem fólk þekkir m.v. búsetu sína. Nánast öll stjórnsýsla á Íslandi er staðsett í Reykjavík.

Aðild að ESB varðar ekki einugis aðild að þeim reglum sem nú eru í gildi, heldur verða þar settar nýjar reglur og tilskipanir. Málefnum sem ESB lætur sig varða getur einnig fjölgað, þótt stærri breytingar kalli á endurskoðun stofnsáttmála.

Vægi íslenskra Evrópuþingmanna verður lítið eða hverfandi. Ný löggjöf ESB mun að verulegu leyti verða unnin af stjórnsýslustofnunum ESB. Í besta falli geta íslenskir hagsmunir farið saman við hagsmuni annarra þjóða. Í verra falli munu ákvarðanir falla illa að Íslandi, enda munu þær ómeðvitað taka mið af þekkingu og aðstæðum í mið-Evrópu þar sem stjórnsýsla ESB er staðsett og einnig áhrifamestu þjóðir ESB. Í versta falli verða ákvarðanir og reglur andstæðar íslenskum hagsmunum, enda langt því frá að íslenskir hagsmunir falli alltaf að hagsmunum öflugustu þjóða mið-Evrópu.

Það er illskiljanlegt af hverju vilji stendur til þess að koma Íslandi í ESB.

Maður skilur þó, að það leiði til umræðu um ESB, að Ísland er fást við erfiðleika og kostnað vegna íslensku krónunnar. Íslensk mynt er hins vegar hluti af þeim tækjum sem ríkisvaldið hefur til að hafa áhrif á þróun efnahagsmála. Á meðan íslenskst atvinnulíf hefur svo gjörólíka samsetningu í samanburði við mið-Evrópu, virðist það veruleg áhætta að gefa upp eigin mynt og taka upp aðra mynt. Íslensku krónunni fylgir kostnaður en einnig vald, sem er varhugavert að gefa eftir.

Eigin mynt virkar eins og öryggisventill í hagsveiflum sem flýtir fyrir bata við efnahagsleg áföll. Það er hagfræðilega óumdeilt. Það virðist sérstaklega mikilvægt fyrir ríki þegar atvinnulíf er svo einhæft og sérstætt eins og á Íslandi. Ferðaþjónusta, sjávarútvegur og ál skapa hér um 70% af útflutningstekjum.

Hver eru fjárhagsleg áhrif að aðild?

Hugsanlegt nettóframlag Íslands til ESB kæmi til aðildar er 8-13 milljarðar, að teknu tilliti til sparnaðar af EES, samkvæmt vef Stjórnarráðs Íslands. Hreyfingin Áfram Ísland hefur haldið því fram að beinn kostnaður vegna aðildar verði 50 milljarðar á ári og vísar þá til samanburðar til greiðslna annarra ríkja sem 0,9-1,3% af þjóðartekjum.

Lykilatriðið er að ríkari þjóðir eru greiða meira til ESB en fátækari þjóðir. Vonandi getur Ísland áfram verið í hópi ríkra þjóða en eftir því sem verr gengur verður kostnaður við ESB minni. Aðild að ESB felur í sér eftirgjöf á valdi á mikilvægum sviðum, s.s. fullu forræði á ríkisfjármálum, utanríkismálum, og mun alltaf leiða til breytinga á sviði landbúnaðar- og sjávarútvegs, sem aðeins er deilt um hversu neikvæðar geta orðið.

Gagnvart landsbyggðinni hefur þeim rökum verið flaggað að ESB veiti styrki til innviðauppbyggingar. Augljóst er slíkir styrkir skapa engin frekari tækifæri en ef Ísland stendur einfaldlega sjálft fyrir þeim ráðstöfunum, án ESB aðildar.

Því hefur reyndar líka verið haldið fram að brúttóávinningur telji í hundruðum milljarða, með því að gefa sér forsendur um þýðingu upptöku evru. Í slíkum útreikningum er ekki lagður fjárhagslegur mælikvarði á að leggja af völd Íslands til að reka eigin peningastefnu eða annars valdframsals. Í skýrslu sem fjármála- og efnahagsráðuneytið kynnti í júní, kom m.a. fram að með evru myndi Ísland gefa upp sjálfstæða peningastefnu og Seðlabankinn gæti ekki lengur hækkað eða lækkað vexti í takt við séríslenskar aðstæður. Ábyrgðin á stöðugleika myndi því færast í auknum mæli yfir á ríkisfjármál, vinnumarkað, fjármálastöðugleikatæki og aðra hagstjórn. Á mannamáli þýðir það að harkalegir niðurskurðir í fjámálum hins opinbera, uppsagnir og löng tímabil mikils atvinnuleysis, geti orðið veruleiki framtíðar á Íslandi.

Er óvissa rök fyrir Já-i eða Nei-i?

Það er vitað hvað ESB hverfist um og að ,,hagstæðir aðildarsamningar“ virðast í andstöðu við ófrávíkjanlegar grundvallarreglur þess samstarfs. Þeir sem eru því ekki sammála og telja óvissu vera til staðar, geta þá líka horft til þessara röksemda um að hafna aðildarviðræðum.

• Það felst öryggi í því að viðhalda stöðu sem við þekkjum, enda margt gott á Íslandi samkvæmt ýmsum hagtölum, sem ESB-aðild getur haft neikvæð áhrif á.
• Ef meiri líkur en minni væru á hagstæðum aðildarsamningum, væri án efa sterkur þingmeirihluti fyrir ESB-vegferðinni. Svo er ekki.
• Aðildarviðræður skapa langvarandi óvissu í atvinnugreinunum landbúnaði og sjávarútvegi. Mun meiri en fylgir innlendri umfjöllun um breytingar á greinunum.
• Öruggt er, að höfnun leiðir til þess að orka stjórnmálamanna fer í að vinna að áþreifanlegum hagsmunum Íslands hér heima, í stað þess sem lýst hefur verið sem bjölluati hjá ESB.

Höfundur er lögmaður.