Þyrnirinn sem náði í gegn

Nýlega bárust mér upplýsingar um ummæli sem látin höfðu verið falla um mig. Ég ætla ekki að segja hver sagði þau eða við hvaða aðstæður, enda skiptir það ekki mestu máli. Orðin lýstu mér á þann hátt að þau drógu fram mynd af manni sem ég hef reynt lengi að fjarlægjast. Þau snertu því ekki aðeins það sem var að gerast þessa stundina heldur einnig gamla sögu sem ég ber með mér, sögu um mistök, skömm og þann ótta að fortíðin hafi meiri kraft en allt sem ég hef gert síðan.

Ég er orðinn mun betri en áður í að þekkja slíkar stungur. Ég tek ekki lengur hvert orð annarra sem sannleika um sjálfan mig og hef lært að gera greinarmun á því sem tilheyrir mér og því sem tilheyrir öðrum. Oftast finn ég þegar orð eru að komast undir skinnið á mér og get stöðvað þau áður en þau festa sig þar. Þessi orð komu hins vegar úr átt sem ég átti ekki von á. Þau hittu mig áður en ég áttaði mig á því hvað var að gerast og það sem meira var: Ég tók ekki strax eftir því að þau hefðu stungið mig.

Í fyrstu fannst mér ég taka þessu nokkuð vel. Ég sagði sjálfum mér að ég gæti ekki stjórnað því hvað annað fólk hugsaði um mig og að skoðun einnar manneskju breytti ekki því hver ég væri. Ég taldi mig hafa lært að lifa með því að fortíð mín fylgdi mér og að ekki myndu allir sjá mig eins og ég vildi láta sjá mig. Þetta hljómaði allt skynsamlega í höfðinu á mér og þess vegna taldi ég málið afgreitt.

En orðin fylgdu mér heim.

Það var ekki fyrr en síðar sem ég fann að eitthvað hafði setið eftir. Ekki aðeins sem hugsun heldur sem sársauki í líkamanum sem erfitt er að lýsa. Hann er ekki á einum ákveðnum stað og samt finn ég fyrir honum alls staðar, eins og líkaminn sé orðinn þreyttur á að bera það sem hugurinn hefur reynt að afgreiða. Ég hef fundið þennan sársauka áður. Hann kemur þegar eitthvað hittir í gamla skömm og líkaminn bregst við löngu áður en mér tekst að koma orðum að því sem gerðist. Þá verður allt þyngra, ég dregst saman og þreytan verður dýpri en svo að hægt sé að sofa hana úr sér.

Ég er orðinn þreyttur á þessum sársauka, ekki vegna þess að ég telji mig eiga rétt á lífi án mótlætis eða sárra tilfinninga heldur vegna þess að ég sé hvað líkaminn hefur lengi tekið að sér að geyma. Það sem ég hef reynt að útskýra, afgreiða eða ýta frá mér hverfur ekki endilega við það. Stundum færist það aðeins úr huganum og sest að í líkamanum. Þar bíður það þar til eitthvað úr óvæntri átt snertir gamla sárið og allt verður aftur aumt.

Þetta var líkt og þegar örlítil flís stingst í fingur án þess að maður taki almennilega eftir því í fyrstu. Síðan fer staðurinn að verða aumur og maður skilur ekki strax hvers vegna. Þyrnirinn hafði komist inn án þess að ég fyndi stunguna og nú var sárið farið að bólgna.

Orðin héldu áfram að hljóma innra með mér, fyrst sem reiði yfir því að einhver skyldi telja sig hafa rétt til að dæma mig og síðan sem miklu óþægilegri spurning: Hvað ef eitthvað er til í þessu? Hvað ef manneskjan sem sagði þetta sér eitthvað sem ég vil ekki sjá? Hvað ef allt sem ég hef reynt að læra og laga breytir ekki því hver ég er í raun?

Sá sem lét orðin falla þurfti ekki að gera meira. Hann hafði stungið, en það var ég sem hélt þyrninum eftir.. Ég sneri honum til og frá, þrýsti honum dýpra inn og leitaði að stöðum þar sem hann gæti sært mig enn meira. Ég fór yfir gömul mistök, rifjaði upp augnablik þar sem mér hafði brugðist bogalistin og dró í efa breytingar sem tekið höfðu mörg ár að breyta. Ég leitaði ekki að sannleikanum um sjálfan mig heldur að sönnunum fyrir því að dómurinn væri réttur.

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég geri það. Þegar eitthvað hittir í gamla skömm virðist hluti af mér vilja ljúka verkinu fyrir þann sem særði mig. Ég tek orð annarrar manneskju og breyti þeim í ákæru á hendur sjálfum mér. Síðan safna ég saman öllu sem styður ákæruna en horfi fram hjá því sem gæti mildað hana. Ég man eftir mistökunum, en ekki breytingunum, fólkinu sem ég hef sært en síður þeim sem hafa treyst mér, augnablikunum þar sem ég brást en ekki öllum skiptunum þar sem mér tókst að bregðast öðruvísi við.

Skömmin er vandlátur sögumaður. Hún þarf ekki að segja ósatt, það nægir henni að segja aðeins hluta sannleikans Hún lætur raunveruleg mistök mín ekki aðeins segja eitthvað um það sem ég gerði, heldur skilgreina hver ég er. Hún segir ekki að ég hafi brugðist illa við heldur líka að ég sé slæmur maður. Hún segir ekki að ég hafi einhvern tíma misst stjórn á mér heldur að mér sé ekki treystandi. Hún segir ekki að ég beri ábyrgð á því sem ég hef gert heldur að ég sé dæmdur til að vera alltaf sá maður sem ég var þegar mér mistókst.

Þegar ég er kominn þangað verður freistandi að haga mér í samræmi við söguna. Ég leita í gamlar leiðir til að deyfa það sem ég finn, þótt ég viti að þær muni skilja eftir sig enn meiri vanlíðan. Það er næstum eins og ég vilji sanna að dómurinn hafi verið réttur, ekki vegna þess að mig langi að vera sá maður heldur vegna þess að það kunnuglega hefur undarlegt aðdráttarafl. Gamla sagan kann handritið og ef ég er ekki vakandi fer ég aftur með sama hlutverkið.

Þarna liggur mín ábyrgð. Ég ber ekki ábyrgð á því sem aðrir segja um mig og ég ber heldur ekki ábyrgð á fyrstu tilfinningunni sem vaknar þegar orð þeirra hitta í gamalt sár. En ég ber ábyrgð á því hvað ég geri næst. Ég get ekki alltaf komið í veg fyrir að þyrnir stingist í mig, sérstaklega þegar stungan kemur úr óvæntri átt og ég finn hana ekki strax. Þegar ég uppgötva hann þarf ég hins vegar ekki að skilja hann eftir, horfa á sárið bólgna og nota síðan bólguna sem sönnun þess að þyrnirinn eigi heima þar.

Að draga hann út er ekki það sama og að láta eins og stungan hafi ekki sært. Það er ekki að segja að orð annarra skipti engu máli eða að reiði sé tilfinning sem eigi að skammast sín fyrir. Reiðin getur bent mér á að farið hafi verið yfir mörk eða að eitthvað sem mér þykir vænt um sé í hættu. Vandinn byrjar þegar ég leyfi henni að setjast að, endurtek samtalið aftur og aftur og gef manneskjunni sem særði mig varanlegt herbergi í huga mínum.

Það er heldur ekki nóg að skipta sárum hugsunum einfaldlega út fyrir ást og þakklæti, eins og hægt sé að velja nýja hugsun af matseðli. Sársaukinn þarf fyrst að fá að vera sannur. Ég þarf að geta sagt: Þetta særði mig, þetta vakti ótta í mér og þetta minnti mig á það sem ég skammast mín fyrir. En síðan þarf ég líka að spyrja hvort ég sé enn að vinna úr því sem gerðist eða hvort ég sé farinn að nota það til að refsa sjálfum mér.

Ég get tekið ábyrgð á fortíð minni án þess að afhenda henni allan rétt til að skilgreina framtíð mína. Ég get viðurkennt að ég hef gert mistök, sært fólk og brugðist á þann hátt sem ég vildi óska að ég gæti tekið til baka. Ég get líka viðurkennt að ég hef unnið árum saman að því að verða annar maður því hvort tveggja er satt. Ef ég leyfi aðeins fyrri sannleikanum að gilda er það ekki heiðarleiki heldur önnur tegund af sjálfsblekkingu.

Öðrum er frjálst að hafa sína skoðun á mér. Ég þarf hvorki að sannfæra alla um að ég sé góð manneskja né bera ábyrgð á þeirri mynd sem þeir kjósa að gera sér af mér. Mitt verkefni er að gæta þess að rödd þeirra verði ekki að minni eigin rödd og að dómur þeirra verði ekki að leiðbeiningum fyrir hegðun mína.

Ég get ekki stjórnað öllum þyrnum sem verða á vegi mínum. Ég er orðinn betri í að sjá þá koma og stöðva þá áður en þeir ná inn fyrir skinnið, en það þýðir ekki að mér takist það alltaf. Sum orð berast úr óvæntri átt og rata beint í sár sem maður hélt að væri gróið. Stundum finn ég ekki einu sinni stunguna fyrr en síðar. Þegar ég uppgötva þyrninn get ég hins vegar lært að grípa ekki um hann með báðum höndum og þrýsta honum lengra inn. Ég get dregið hann varlega út, sinnt sárinu og gefið því tíma til að gróa.

Ég get ekki alltaf komið í veg fyrir stunguna, en ég get valið hvað ég geri næst.

Höfundur er mannvinur og kennari.