Ekki leggja þjóðinni orð í munn

Við sögðum nei við viðræðum. Við vorum ekki spurð um afturköllun umsóknarinnar.

Á laugardaginn töpuðum við sem vildum að Ísland hæfi aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Ég varð fyrir vonbrigðum. Það ætla ég ekkert að fela. Ég hafði lagt mikla vinnu í að kynna mér málið, skrifa um það og færa rök fyrir því að við ættum að setjast aftur að samningaborðinu, sjá hvað Íslandi stæði raunverulega til boða og taka síðan afstöðu til niðurstöðunnar.

Meirihluti þjóðarinnar komst að annarri niðurstöðu og þá niðurstöðu ber að virða. 118.040 kjósendur sögðu nei og 105.339 sögðu já. Munurinn var 12.701 atkvæði, 52,84% gegn 47,16%. Niðurstaðan var skýr, en hún sýnir jafnframt þjóð sem er langt frá því að vera einhuga í málinu.

Aðildarviðræður eiga því ekki að hefjast að nýju núna. Það var spurningin sem lögð var fyrir þjóðina og henni var svarað. En varla var talningu lokið þegar fram komu kröfur um annað og meira: að aðildarumsókn Íslands frá árinu 2009 yrði formlega dregin til baka.

Þar staldra ég við. Því það var ekki spurningin sem ég svaraði á kjörseðlinum og það var ekki spurningin sem neinn annar kjósandi svaraði heldur.

Hvað var þjóðin spurð um?

Spurningin var skýr: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Svarkostirnir voru já og nei.

Þjóðin var ekki spurð: „Á Ísland að draga aðildarumsókn sína að Evrópusambandinu til baka?“

Þetta eru ekki sömu spurningarnar. Það má vissulega færa rök fyrir því að eðlilegt sé að afturkalla umsóknina fyrst meirihlutinn hefur hafnað því að hefja viðræður að nýju. Um það má hafa fullkomlega heiðarlega pólitíska skoðun. En það er annað en að halda því fram að þjóðin hafi þegar tekið þá ákvörðun. Það gerði hún ekki.

Umsóknin sem aldrei var formlega afturkölluð

Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 eftir samþykkt Alþingis. Viðræðurnar hófust árið eftir en voru settar á ís árið 2013.

Árið 2014 lagði þáverandi ríkisstjórn fram þingsályktunartillögu um að draga umsóknina til baka. Sú tillaga náði ekki fram að ganga. Árið 2015 sendi utanríkisráðherra þess í stað bréf til ESB þar sem fram kom að ríkisstjórnin hygðist ekki halda viðræðunum áfram og óskaði eftir að Ísland yrði ekki lengur talið umsóknarríki.

Þetta er ástæðan fyrir því að við erum að ræða málið enn í dag. Umsóknin var ekki formlega afturkölluð. Það er heldur ekki eitthvert nýtt orðhengilsháttaratriði. Ágreiningurinn um stöðu hennar hefur staðið árum saman og nú er einmitt kallað eftir formlegri afturköllun vegna þess að sú afturköllun átti sér ekki stað árið 2015.

Nei þýðir nei. En við hverju?

Hér koma sterkustu mótrökin. Þjóðin sagði nei. Eigum við þá ekki einfaldlega að ganga frá málinu? Ég skil þá röksemd.

En í þjóðaratkvæðagreiðslu skiptir máli við hverju þjóðin sagði nei. Hún sagði nei við því að hefja aðildarviðræður að nýju. Það umboð er skýrt. Þessi ríkisstjórn á ekki að hefja aðildarviðræður. Punktur.

Formleg afturköllun umsóknarinnar er hins vegar annað skref. Það er ekki aðeins ákvörðun um hvað við gerum í dag. Hún varðar líka þá stöðu sem Ísland vill skilja eftir fyrir framtíðina. Þess vegna finnst mér hæpið að segja eftir á að nei-atkvæði hafi falið í sér meira en stóð á kjörseðlinum.

Ef afturköllun umsóknarinnar átti að vera sjálfkrafa afleiðing þess að nei yrði ofan á, hefði átt að segja kjósendum það skýrt áður en þeir greiddu atkvæði. Það var ekki gert.

Þarf þá að kjósa aftur?

Ekki endilega. Ég hef ekki fundið skýra lagastoð fyrir því að stjórnarskrá eða lög krefjist annarrar þjóðaratkvæðagreiðslu áður en umsóknin getur verið afturkölluð. Það væri því rangt af mér að halda því fram.

En lýðræðislega spurningin stendur eftir. Ef stjórnmálamenn vilja réttlæta afturköllunina með því að segja að þjóðin hafi ákveðið hana, þá hljótum við að mega spyrja: Hvar tók þjóðin þá ákvörðun?

Hún var ekki á kjörseðlinum. Ef stjórnmálamenn telja að svo stór ákvörðun eigi sérstaklega að byggjast á vilja þjóðarinnar, væri þá ekki eðlilegra að spyrja þjóðina beinlínis um hana en að leggja henni þá afstöðu í munn eftir á?

Hvað vinnum við með því að loka málinu formlega?

Við sem viljum ekki afturkalla umsóknina verðum líka að vera heiðarleg. Gamla umsóknin er engin töfralausn. Hún tryggir ekki að Ísland geti eftir fimm, tíu eða tuttugu ár einfaldlega sest aftur að samningaborðinu og haldið áfram nákvæmlega þar sem frá var horfið.

Ísland hefur breyst. Evrópusambandið hefur breyst. Löggjöf og samningsrammar þróast. Það er því fullkomlega réttmæt spurning hvort gamla umsóknin hafi mikið hagnýtt gildi til framtíðar.

En þá kemur hin spurningin á móti: Hvað vinnur Ísland með því að afturkalla hana formlega núna?

Við höfum þegar ákveðið að hefja ekki viðræðurnar að nýju. Enginn aðildarsamningur verður gerður. Ísland gengur ekki í Evrópusambandið. Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar verður virt. Það er því engin þörf á formlegri afturköllun til þess að framfylgja þeirri ákvörðun sem þjóðin tók.

Hvers vegna liggur þá svona mikið á að taka annað skref sem þjóðin var ekki spurð um?

Meirihluti ræður, en umboðið hefur mörk

118.040 kjósendur sögðu nei og 105.339 sögðu já. Munurinn var 12.701 atkvæði.

Það breytir engu um hver vann kosningarnar. En tölurnar sýna þjóð sem er klofin í málinu. Meira en 105 þúsund Íslendingar kusu beinlínis að viðræðurnar yrðu teknar upp að nýju. Það breytir ekki niðurstöðunni, en það ætti að minna okkur á mikilvægi þess að túlka umboð kosninganna nákvæmlega.

Við sem kusum já getum ekki sagt að 47,16% atkvæða veiti ríkisstjórninni umboð til að hefja viðræður. Við töpuðum kosningunni. Á sama hátt er ekki hægt að láta 52,84% nei-atkvæði svara annarri spurningu sem aldrei var lögð fyrir kjósendur.

Meirihlutinn fékk umboð sitt í þeirri spurningu sem stóð á kjörseðlinum, ekki annarri.

Það er ekki vanvirðing við meirihlutann. Þvert á móti er það virðing fyrir lýðræðinu að túlka niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu nákvæmlega, hvorki þrengra né víðar en tilefni er til.

Ekki læsa dyrunum

Fyrir kosningarnar skrifaði ég grein undir fyrirsögninni Hvaða dyr eigum við að hafa opnar? Ég færði þar rök fyrir því að Ísland væri nógu sterkt til að setjast að samningaborðinu, sjá hvað okkur stæði til boða og leyfa þjóðinni síðan að taka endanlega ákvörðun.

Meirihluti þjóðarinnar var mér ósammála. Ég kaus já. Ég tapaði þeirri kosningu og þá niðurstöðu ber mér að virða. Þess vegna verða aðildarviðræður ekki hafnar að nýju núna.

En virðing fyrir lýðræðinu felst líka í því að leggja ekki meira í niðurstöðu kosninga en kjósendur voru spurðir um. Við vorum ekki spurð hvort afturkalla ætti umsókn Íslands. Það er önnur spurning.

Kannski kemur sá dagur að Alþingi ákveði að draga umsóknina formlega til baka. Kannski verða færð fyrir því sannfærandi rök. Þá eigum við að ræða þau af sömu alvöru og önnur stór utanríkispólitísk mál. En ekki segja að þjóðin hafi þegar tekið þá ákvörðun. Hún gerði það ekki.

Meirihluti þjóðarinnar ákvað 29. ágúst að við skyldum ekki ganga inn um þessar dyr núna. Það virði ég.

En þjóðin var aldrei spurð hvort hún vildi læsa þeim og henda lyklinum.

Höfundur er með BA í frönsku og spænsku frá Háskóla Íslands, meistaranemi í fötlunarfræði við Háskóla Íslands, leiðsögumaður og fararstjóri