Á­byrgðin eftir 29. ágúst: Sölu­menn efans, fargan ósanninda og ógegnsæir sjóðir

Þjóðaratkvæðagreiðslan þann 29. ágúst er afstaðin og niðurstaðan liggur fyrir: 118.040 sögðu nei en 105.339 sögðu já. Í lýðræðisríki ber að sýna vilja kjósenda virðingu. Fólk hafði fullan rétt á að komast að þeirri niðurstöðu að það vildi ekki hefja viðræður. En virðing fyrir niðurstöðu kosninga og gagnrýnin skoðun á því hvernig umræðan var formuð, og hvaða leikreglur giltu, eru ekki andstæður.

Lýðræði snýst ekki eingöngu um að telja atkvæði á kjördag. Það snýst um forsendurnar: Fékk almenningur rými og áreiðanlegar upplýsingar til að mynda sér skoðun á þeirri spurningu sem raunverulega var á kjörseðlinum?

Haukur Arnþórsson vakti nýverið máls á þessu í grein á Vísi og setti fram áleitnar spurningar um umgjörðina. Ég set spurningarmerki við þá afdráttarlausu ályktun hans að niðurstaðan sé sjálfkrafa óréttmæt eða að stjórnvöld eigi að líta fram hjá henni; til þess er sönnunarþröskuldurinn réttilega mjög hár í okkar kosningalögum. En spurningarnar sem hann varpar fram eiga fullt erindi. Það er ekki atlaga að lýðræðinu að krefjast þess að leikreglurnar séu skoðaðar. Það er hluti af því að standa vörð um það.

Gömul aðferðafræði: „Doubt is our product“

Þeir sem fylgst hafa með þróun almannatengsla og áróðursbragða ættu ekki að vera hissa á því sem gerðist í aðdraganda kosninganna. Þetta var nefnilega ekki ný aðferðafræði. 

Fyrir kosningarnar benti ég á líkinguna við aðferðir tóbaksrisanna á miðri síðustu öld. Þegar vísindin sýndu ótvírætt fram á skaðsemi reykinga reyndu fyrirtækin ekki að sanna að sígarettur væru hollar, það var vonlaust verk. Þess í stað gripu þau til þess að framleiða efa: „Doubt is our product,“ eins og frægt varð í innanhússminnisblaði hjá Brown & Williamson. Markmiðið var einfalt: að sá fræjum óvissu, kaupa sérfræðinga, búa til gervideilur og tefja allar breytingar. Síðar beittu olíufélögin nákvæmlega sömu handbók í loftslagsmálum, og sú handbók er enn í notkun.

Í baráttunni fyrir 29. ágúst mættu „sölumenn efans“ til leiks. Verkefni samtaka á borð við Áfram Ísland og Heimssýn var aldrei að færa rök fyrir því að núverandi ástand, með örgjaldmiðil, verðbólguskot og viðvarandi hávaxta umhverfi, væri glæsileg framtíðarsýn. Verkefnið var einfaldlega að framleiða nógu mikinn efa, ótta og rugling til að fólk hreinlega þyrði ekki að velja breytingar.

Syndafarganið: Engin firra of gróf

Það tekur örfáar sekúndur að framleiða hryllingssögu sem höfðar til tilfinninga, en marga daga að hrekja hana með flóknum gögnum, lagatextum og allskyns hagfræðitölum, og á þann ójöfnuð umræðunnar treystu andstæðingar viðræðna. 

Þegar litið er yfir málflutninginn fyrir kosningar verður til heill listi af fullyrðingum sem væru hlægilegar ef afleiðingarnar væru ekki jafn alvarlegar. Engin firra virtist of ómerkileg til að henda henni inn í umræðuna:

• Að íslensk ungmenni yrðu neydd í sameiginlegan Evrópuher á vígvelli álfunnar.
• Að Brussel myndi hirða allan fiskinn okkar, orkuna okkar og auðlindirnar og færa öðrum.
• Að lífeyrissjóðunum yrði stolið og lífeyrisþegar skildir eftir í eymd.
• Að íslenskur landbúnaður yrði þurrkaður út og íslenski hesturinn glataðist.
• Að löggjafarvald, dómsvald og fullveldi flyttist úr landi.
• Og síðast en ekki síst: Hin goðsagnakennda 50 milljarða króna árlega kostnaðartala, sem hampað var eins og gefnum reikningi án þess að minnst væri á endurgreiðslur úr sjóðum eða að nettóframlag liggur aldrei fyrir fyrr en samningur er fullbúinn.

Þessu var ekki haldið fram í tómarúmi. Þetta var gert með dyggum stuðningi fjölmiðla á borð við Morgunblaðið, sem gengu fram af ótrúlegu kappi við að magna upp þennan málflutning og veita honum ótakmarkað pláss. Þarna fékk efinn að njóta vafans.

Samsæriskenningin um „laumuspilið“

En þetta voru ekki bara handahófskenndar ýkjur; þær voru hluti af stærri heildaráætlun.

• „Það er engin trygging fyrir því að það verði önnur þjóðaratkvæðagreiðsla,“ sagði Ólafur Ragnar Grímsson og vissi nákvæmlega hvaða fræjum hann var að sá.
• Samúel Guðmundsson, talsmaður Nei-hreyfingarinnar, hélt því fram í auglýsingu frá Xnei að ferlið væri tilbúin herferð sem ætti ekki að gagnast neinum nema „þeim örfáu sem fyrirfram hafa gert samninga um að gefa upp auðlindir okkar, fullveldi og sjálfstæði.“
• Og rétt fyrir kjördag birtu stjórnendur hlaðvarpsins Þjóðmál útvarpsauglýsingar þar sem fullyrt var að ESB myndi tengja sæstreng milli Íslands og evrópska orkukerfisins, með allskyns ótrúverðugum afleiðingum: „Þetta er raunveruleg hætta“ sögðu þeir fullum hálsi.

Rauði þráðurinn var skýr: Að telja þjóðinni trú um að forystufólk ríkisstjórnarinnar væri búið að gera leynisamninga í Brussel um að afhenda auðlindir landsins, að aldrei stæði til að spyrja þjóðina aftur og að atkvæðagreiðslan væri aðeins runnin undan rifjum þeirra sem vildu lauma Íslandi inn bakdyramegin.

Þetta var fullmótuð samsæriskenning. Og henni var líka haldið miskunnarlaust á lofti á öllum rásum og dælt yfir fólk á samfélagsmiðlum. Þegar slíkri tortryggni er sáð í opinbera umræðu kemur því miður lítið á óvart að orðræðan sjóði upp úr og endi m.a. í ógeðfelldum ofbeldishótunum í garð andstæðinga. Efinn er þannig settur ofar öllu.

Prófraun á lýðræðislegu viðnámi

Þegar horft er yfir þetta mikla syndafargan verður maður hugsi yfir því hvernig við sem samfélag bregðumst við. Atkvæðagreiðslan 29. ágúst snerist nefnilega ekki bara um Evrópusambandið eða samningaviðræður. Hún var jafnframt ákveðin prófraun á því hversu vel lýðræðislegt ónæmiskerfi okkar stenst nútíma upplýsingahernað.

Hvernig stóðumst við þá prófraun?

Þegar fjarstæðukenndar fullyrðingar um herskyldu, yfirtöku auðlinda og leynisamninga ná að festa sig í sessi sem gild rök í þjóðmálaumræðunni, verðum við að horfast í augu við óþægilega staðreynd: Tilbúinn efi og ódýr hræðsluáróður virkuðu. Okkur mistókst sem heild að krefjast lágmarks rökstuðnings áður en við tökum stórar ákvarðanir.

Þetta snýst ekki um að gera lítið úr áhyggjum eða sjálfstæðri skoðanamyndun fólks. En það er alvarlegt áfall fyrir opinbera umræðu þegar samfélag lætur undan afvegaleiðingu af þessu tagi í stað þess að krefjast staðreynda. Við féllum í þá gildru að láta hávaðann og tilfinningahitann trompa yfirvegaða greiningu á því sem raunverulega var á borðinu.

Tilgangurinn helgar meðalið – í boði ógegnsæis

„Allt er leyfilegt í ástum og stríði,“ orti John Lyly forðum. Tilgangurinn helgar meðalið. Þessi hugmyndafræði virtist vera leiðarstef ákveðinna afla í stjórnmálum, fjölmiðlum og atvinnulífi í þessari kosningabaráttu.

Þetta var gert mögulegt vegna þess að leikreglurnar buðu upp á það. Eftir kosningarnar hefur verið nefnt að Áfram Ísland hafi sjálft viðurkennt rúmlega 90 milljónir króna í kostnað, en engin óháð úttekt liggur fyrir um sannleiksgildi þess eða raunverulegt heildarverðmæti herferðarinnar. Tugum, ef ekki hundruðum milljóna, var dælt í markaðsherferðir, samfélagsmiðla og auglýsingar.

Það gilda engar reglur á Íslandi um fjármögnun þriðja aðila í þjóðaratkvæðagreiðslum. Í alþingiskosningum gilda lög um hámarksframlög og gegnsæi stjórnmálaflokka, en í baráttu um grundvallar hagsmuni þjóðarinnar má greinilega dæla óheftu fjármagni í skjóli fjármálalegs ógegnsæis án þess að kjósendur fái nokkurn tímann að vita hverjir báru kostnaðinn. Dómsmálaráðherra hefur sjálf viðurkennt að hér vanti skýran ramma.

Áhyggjur af upplýsingaumhverfinu eru ekki bundnar við þætti innanlands. Marta Kos, stækkunarstjóri Evrópusambandsins, nefndi atkvæðagreiðsluna á Íslandi sérstaklega þegar hún ræddi upplýsingaóreiðu og hvernig villandi málflutningur kemur ekki aðeins að innan heldur einnig að utan. Svo þarf einnig að rannsaka hvort meðferð persónuupplýsinga, markhópagreiningar og birtingar á netinu hafi staðist lög, og það er fyrir utan kerfisbundnu upplýsingaóreiðuna.

Hvað gerum við núna?

Það sem átti að verða hátíð lýðræðisins breyttist að mörgu leyti í óttastjórnun og afvegaleiðingu. Og nú krefjast þau öfl sem „unnu” afsagnar ríkisstjórnarinnar og nýrra kosninga, eins og það hafi verið það sem greitt var atkvæði um.

Að kalla eftir óháðri rannsókn á framkvæmd, fjármögnun og upplýsingagjöf í aðdraganda 29. ágúst felur ekki í sér að niðurstaðan verði sjálfkrafa felld úr gildi.

Rannsókn er hins vegar eina leiðin til að draga lærdóm af ferlinu:

• Hversu miklum fjármunum var raunverulega varið í baráttuna og hvaðan komu þeir peningar?
• Hvaða reglur giltu um persónuupplýsingar og samfélagsmiðlaherferðir, og hvernig voru þær virtar?
• Hvernig komum við í veg fyrir að sérhagsmunaöfl geti keypt sér yfirburði í lýðræðislegri umræðu í krafti ógegnsæs peningalegs valds?

Við verðum að setja löggjöf sem takmarkar getu sérhagsmuna til að kaupa kosningar og stýra umræðunni í krafti fjárhagslegra yfirburða eða eignarhalds á fjölmiðlum. Sem borgarar verðum við að gera kröfu um lágmarks sómakennd og sanngirni í opinberri umræðu, og hafna þeim öflum og miðlum sem velja að nærast á samsæriskenningum og tilbúnum ótta.

Lýðræðið þrífst ekki í myrkri. Ef við ætlum að standa vörð um það til frambúðar verðum við að þora að horfast í augu við það sem raunverulega fór fram.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um málefni tengd ESB.