Á­byrgðin er okkar allra

PISA-niðurstöðurnar sem birtust í gær kalla á ábyrga umræðu. Árangur íslenskra nemenda í lesskilningi, stærðfræði og náttúruvísindum er undir meðaltali OECD og þróunin undanfarin ár er áhyggjuefni. Niðurstöðurnar 2025 staðfesta að sá mikli samdráttur sem varð milli áranna 2018 og 2022 hefur ekki gengið til baka.

Það væri hins vegar mikil einföldun að lesa þessar niðurstöður sem einhvers konar dóm yfir íslenskum börnum eða íslenskum grunnskóla.

Börn sem við eigum að vera stolt af

Á hverjum degi mæti ég börnum sem eru forvitin, skapandi, hlý, skemmtileg, umhyggjusöm og full af hæfileikum. Börnum sem vilja standa sig, vilja tilheyra samfélaginu sínu og vilja láta gott af sér leiða. Ég sé líka starfsfólk skólanna leggja mikið á sig við að skapa þeim öruggt og gott umhverfi til náms og þroska. PISA-niðurstöðurnar segja okkur líka þessa sögu.

Um 78% íslenskra nemenda segjast forvitin um margt samanborið við 73% að meðaltali innan OECD. Þá segjast 67% leggja meira á sig þegar verkefni verða erfið en hlutfallið er 60% að meðaltali innan OECD. Frá 2022 hefur hlutfall íslenskra ungmenna aukist sem segjast leggja aukalega á sig þegar á móti blæs.

Þarna sjáum við merki um seiglu barna. Við erum með unga kynslóð sem býr yfir forvitni og vilja til að takast á við hlutina. Það er gríðarlegur styrkur sem við eigum að byggja á.

Félagslega eru líka margir jákvæðir þættir. Einelti mælist minna á Íslandi en að meðaltali í OECD. Þá segjast 85% íslenskra nemenda leita til kennara þegar þau þurfa hjálp og 83% leita til samnemenda þegar þau skilja ekki verkefni. Einnig er hlutfall þeirra barna sem telur sig geta leitað til foreldra sinna eftir aðstoð hærra hér á landi en í samanburðarlöndum.

Barn sem upplifir öryggi, tengsl, traust og að það geti leitað eftir aðstoð hefur mikilvægan grunn til að byggja á.

Nám verður ekki til í tómarúmi

Ég hef starfað í skólakerfinu í rúm 20 ár og hef sífellt meiri sannfæringu fyrir því að þegar við ræðum stöðu menntunar þurfi samfélagið allt að horfa í eigin barm. Það er auðvelt að segja að skólinn þurfi einfaldlega að gera betur. Kennarar þurfi að kenna betur, skólastjórnendur þurfi að stjórna betur, námskráin þurfi að breytast og stjórnvöld þurfi að bregðast við. Allt þetta kann að eiga við að einhverju leyti en þar með er ekki öll sagan sögð.

Börnin okkar koma ekki í skólann á morgnana óháð samfélaginu sem þau lifa í. Foreldrar, skólar, sveitarfélög, stjórnvöld og samfélagið í heild mótum þær væntingar sem gerðar eru til barna. Við mótum hversu mikla ábyrgð þau fá, hvernig talað er um skólann, kennara og menntun. Við mótum hversu mikils við metum lestur, vinnusemi, þrautseigju og einbeitingu. Þess vegna er PISA ekki eingöngu próf á skólakerfið. Það er að einhverju leyti spegill á samfélagið okkar.

Höfum við ofverndað börnin?

Ég hef velt því mikið fyrir mér undanfarin ár hvort við fullorðna fólkið höfum stundum farið of langt í að ryðja hindrunum úr vegi barna. Við viljum verja þau fyrir vonbrigðum, grípa þau þegar eitthvað verður erfitt, tryggja að þeim líði vel og að þau þurfi ekki að glíma við óþarfa mótlæti. En stundum felst mesti stuðningurinn ekki í því að fjarlægja hindrunina. Stundum felst hann í því að standa við hlið barnsins á meðan það tekst á við hana.

Börn þurfa að upplifa að verkefni geti verið erfið. Þau þurfa að gera mistök, fá ranga niðurstöðu, reyna aftur og komast að því að þau geta meira en þau héldu. Þau þurfa að læra að árangur kemur ekki alltaf strax og það er ekki síður mikilvægt fyrir börn að læra að tapa eins og það að læra að sigra.

Einföldum námsumhverfið

Við í skólasamfélaginu þurfum líka að vera tilbúin að spyrja erfiðra spurninga um okkur sjálf.

Höfum við gert skólastarfið of flókið? Eru of flókin hæfniviðmið? Eru of margar áherslur sem allar eiga að vera í forgangi á sama tíma? Er of mikið áreiti og of lítið rými til að dvelja við hlutina, æfa þá og ná góðum tökum á þeim? Ég tel að við þurfum að staldra aðeins við og hægja á. Það má vera meiri einfaldleiki í skólastarfi, meiri ró og skýrari forgangsröðun. Meira rými fyrir grunnfærni eins og lestur, ritun, stærðfræði, samtal, sköpun og einbeitingu.

Við þurfum að treysta kennurum fyrir kennslunni og skapa þeim svigrúm til að sinna henni.

Það er athyglisvert í PISA 2025 að 83% íslenskra nemenda segja kennara sýna námi hvers nemanda áhuga á móti 69% að meðaltali innan OECD. Þá segja 77% að kennarinn haldi áfram að útskýra þar til nemendur skilja. Þarna er styrkur sem við eigum að nýta.

Skjáir, svefn og einbeiting eru líka skólamál

Við verðum jafnframt að ræða af hreinskilni þær miklu samfélagsbreytingar sem hafa orðið á lífi barna. Skjánotkun er þar augljóst dæmi. PISA sýnir að íslenskir nemendur segjast nota stafræn tæki að meðaltali 3,2 klukkustundir á dag í skólanum vegna náms samanborið við 1,7 klukkustundir innan OECD. Tæknin hefur fært okkur ótal tækifæri og hún er komin til að vera. En það má samt spyrja hvort við höfum fundið rétta jafnvægið. Sama á við um svefn, lestur, símanotkun, samfélagsmiðla og sífellt áreiti á athygli barna. Einbeiting er eitthvað sem kemur ekki að sjálfu sér. Við þurfum að hjálpa börnunum að rækta hana og það verkefni verður ekki leyst inni í skólastofunni einni saman.

Stöndum með grunnskólanum

Það er mikilvægt að tryggja að viðbrögðin við PISA verði ekki enn ein umræðan þar sem skólar og kennarar eru settir einir í varnarstöðu. Við þurfum ekki gífuryrði eða sleggjudóma.

Við þurfum samstöðu og yfirvegun og samstill átak um að standa vörð um grunnskólann og um leið hafa kjark til að breyta honum þar sem þess er þörf. Styðjum starfsfólkið okkar, tryggjum góð námsgögn, sköpum stöðugleika og gefa kennurum tíma og svigrúm til að sinna því sem þeir kunna best en það er að kenna. En skólinn þarf líka að hafa kjark til að gera kröfur. Kröfur um vinnu, þátttöku, mætingu, framfarir og sýna ábyrgð.

Börn finna öryggi í skýrum væntingum. Þau þurfa fullorðið fólk sem hefur trú á því að þau geti tekist á við krefjandi verkefni.

Þetta er sameiginlegt verkefni

Við eigum að læra af þessu og þora að breyta því sem þarf að breyta. Við eigum að skoða námsefni, kennsluhætti, námskrá, hæfniviðmið, skjánotkun og skipulag skólastarfs af opnum hug.

Við erum með sterka íslenska æsku. Forvitin börn sem vilja læra og tilheyra og börn sem búa yfir ótrúlegum hæfileikum og möguleikum.

Verkefni okkar fullorðna fólksins er ekki að ryðja öllum hindrunum úr vegi þeirra. Verkefnið er að búa þeim umhverfi þar sem þau fá stuðning til að takast á við þær. Markmiðið þarf að vera að börnum líði vel, þau finni öryggi og tilheyri samfélagi en að til þeirra séu um leið gerðar skýrar væntingar. Að þau fái verkefni sem reyna á þau og fái góða menntun sem undirbýr þau fyrir lífið.

Við sem samfélag þurfum að vinna þetta saman.

Höfundur er skólastjóri Húsaskóla.