Þegar and­stæðingum eru eignuð orð

Stjórnmálaumræða verður sjaldnast betri við það að menn séu sammála. Hún verður betri þegar menn takast á um það sem raunverulega er sagt.

Áhugavert dæmi um hið gagnstæða má nú sjá í Þýskalandi. Þar hefur orðið hörð umræða um stefnu AfD í innflytjendamálum. Malte Kaufmann, þingmaður flokksins, birti nýlega færslu á LinkedIn þar sem hann taldi upp nokkur stefnumál AfD: brottvísun þeirra sem dvelja ólöglega í landinu og útlendinga sem gerst hafa sekir um refsiverð brot, endursendingu flóttamanna þegar forsendur flóttamannastöðu eru ekki lengur fyrir hendi, framfylgd Dyflinnarreglnanna og takmörkun innflytjenda. Tilefni færslunnar var að þessi stefna hefði verið kennd við „þjóðernishreinsanir“. Kaufmann brást harkalega við og krafðist afsagnar Friedrichs Merz kanslara.

Thomas H. Stütz er þýskur hagfræðingur og stefnumótunarráðgjafi sem hefur meðal annars fjallað um fullveldi, geopólitík og svigrúm ríkja til sjálfstæðrar ákvarðanatöku. Í athugasemd við færslu Kaufmanns tók hann annan pól í hæðina. Hann tók ekki afstöðu til innflytjendastefnu AfD heldur beindi sjónum að ábyrgð þess sem talar úr kanslaraembættinu. Sá sem það gerir, benti Stütz á, ber ekki aðeins ábyrgð á pólitískum orðum sínum heldur einnig á hugtakanotkun ríkisins.

Frá X yfir í Y

Þetta snertir miklu stærra fyrirbæri í stjórnmálaumræðu og einskorðast engan veginn við Þýskaland. Einhver setur fram afstöðu sem kalla má X. Andstæðingurinn telur að X geti leitt til Y eða túlkar X þannig að í því felist í raun Y. Næsta skref verður síðan að ræða um X eins og viðkomandi hafi sjálfur lagt Y til.

Þar með hefur orðið mikilvæg breyting. Ekki er lengur tekist á við það sem maðurinn sagði heldur ályktun andstæðingsins um hvað hann hljóti í raun að hafa meint eða hvert skoðun hans hljóti að leiða. Þetta er freistandi aðferð í pólitískri baráttu. Það er yfirleitt auðveldara að vinna rökræðu gegn öfgafyllstu mögulegu útgáfu af skoðun andstæðingsins en skoðuninni sem hann setti sjálfur fram. Um leið verða raunveruleg skoðanaskipti erfiðari.

Orð ríkisvaldsins

Athugasemd Stütz bætir mikilvægri vídd við þetta. Það skiptir máli hver talar. Hugtakið „þjóðernishreinsanir“ er ekki venjulegt pólitískt áhersluorð heldur á sér ákveðna sögulega merkingu og vísar til kerfisbundins brottrekstrar íbúahópa með þvingunum og ofbeldi. Þegar stjórnmálamaður notar slíkt hugtak um stefnu andstæðings síns er eðlilegt að gera þá kröfu að lýsingin eigi raunverulega við. Þegar orðalagið kemur frá æðstu handhöfum ríkisvalds verður sú krafa enn ríkari.

Þar liggur áhugaverðasti punkturinn í athugasemd Stütz. Embætti veitir orðum aukið vægi en því fylgir jafnframt aukin ábyrgð. Sá sem talar í nafni ríkisvaldsins getur ekki alltaf leyft sér sama orðræðulega svigrúm og almennur þátttakandi í pólitískum átökum.

Þetta snýst ekki um að draga úr svigrúmi til sterkra skoðanaskipta. Þvert á móti þarf lýðræðisleg stjórnmálaumræða að rúma mjög harða gagnrýni. En hún ætti jafnframt að byggjast á þeirri einföldu kröfu að menn gagnrýni þá afstöðu sem andstæðingurinn hefur raunverulega sett fram en ekki afstöðu sem fyrst hefur verið færð nokkrum skrefum lengra og síðan eignuð honum.

Það er ekki krafa um mildari stjórnmálaumræðu. Það er krafa um nákvæmari stjórnmálaumræðu.

Höfundur er hagfræðingur með diplómu í opinberri stjórnsýslu.