Haf­rann­sóknar­stofnun á villi­götum

Hafrannsóknarstofnun gegnir stóru og mikilvægu hlutverki í velferðarsamfélagi okkar. Þar á heiður vísinda að vera í fyrirrúmi og allt starf að byggja á faglegum gæðum. Það er forsenda þess að stofnunin njóti virðingar og trausts. Þar á bæ verður að ríkja sjálfstæði óháð pólitísku dægurþrasi með þreki og þor til að verja sjálfbærni sem byggir á faglegum gildum. Þetta á við um sjó og vatn og lífríkið sem þar nærist sem á í vök að verjast gegn ásælni mannsins.

Um langa tíð naut Hafrannsóknarstofnun trausts, þó oft stæði styrr um einstaka ráðgjöf eða ákvörðun hennar.

Skýrt er kveðið á um í lögum um náttúruvernd að varðveita tegundir lífvera og verndarstöðu þeirra þannig að tegundirnar nái að viðhalda sér í lífvænlegum stofnum til lengri tíma. Nú er svo komið að villtur lax á Íslandi er í útrýmingarhættu m.a. vegna þess að opna sjókvíaeldið fer hamförum um lífríki sjávar og vatns.

Þess vegna kemur í opna skjöldu hve Hafrannsóknarstofnun gengur langt í að dekra við opna netpokaeldið á norskum og frjóum laxi.

Vernda laxinn og auka eldið?

Hafrannsóknarstofnunin elur á þeirri pólitísku skoðun að hvort tveggja gangi upp að vernda villta laxastofna og stunda einnig öflugt opið netpokaeldi. Í því skálkaskjóli trúa margir alþingismenn að slíkt sé hið besta mál og boða það.

Eigi að síður liggur sú þekking fyrir á Hafrannsóknarstofnun í ljósi reynslunnar að opna netpokaeldið á frjóum laxi mun í fyllingu tímans eyða villtum laxastofnum.

Því verður seint trúað, að hið gamalgróna spakmæli “það lafir á meðan ég lifi” hafi tekið yfir fagleg stefnumið á Hafrannsóknarstofnun.

Reynslan og vísindin staðfesta að hvergi í veröldinni hefur tekist að reka opið netpokaeldi með frjóum laxi án þess að stórskaða villta laxastofna og jafnvel nánast eyða þeim. Það hefur gerst á Írlandi. Staðan í Noregi er skelfileg, sama gildir um Skotland og Síle. Í Kanada eru stjórnvöld að sjá að sér og hafa nú ákveðið að banna opið netpokaeldi á laxi í sjó á stórum svæðum til að vernda leifarnar af villtum laxastofnum og þrátt fyrir að það muni kosta mikið í skaðabætur til eldisrisanna.

Engar skýrslur koma frá Hafrannsóknarstofnun um reynsluna í nágrannalöndum og vítin þar að varast. Fulltrúi Hafrannsóknarstofnunar sagði þó á aðalfundi Landssambands Veiðifélaga s.l. vor, að áhugi stjórnmálamanna í nágrannalöndum um vernd villtra laxastofna

væri að dvína, með öðrum orðum, þeir væru að sætta sig við að fórna villta laxinum fyrir opna sjókvíaeldið.

Er það að gerast á Íslandi vegna framtaksleysis Hafrannsóknarstofnunar?

Skálkaskjól mótvægisaðgerða

Ísland er í raun síðasta vígi Atlantshafslaxins. Opið sjókvíaeldi hér á landi í stórum mæli hófst löngu seinna en í nágrannalöndunum. Eigi að síður er þrónunin hér nákvæmlega sú sama og þar. Eldislax sleppur með slysum og stöðugum leka seiða úr kvíum, erfðablöndun er þegar komin á fullt skrið, sjúkdómar, kaldur sjór, rysjótt veðurfar, marglytta og lús herja á eldið með eitruðum lyfjagjöfum fyrir lífríkið og mengunin flæðir um tæran sjó í fjörðum landsins.

Þetta veit Hafrannsóknarstofnun en þegir. Þá eru rannsóknir stofnunarinnar í skötulíki. Erfðarannsóknir á seiðum í ám taka allt að þrjú ár þar til niðurstöður birtast. Núna er einblínt á “mótvægisaðgerðir” sem flestir vita að eru skálkaskjól og geta í mesta lagi seinkað ferli erfðablöndunar.

Hafrannsóknarstofnun hefur aldrei hvatt til að nýta fremur ófrjóan lax í opna eldinu eða að sett verði skilyrði um lokaðar kvíar sem Norðmenn setja nú í forgang heima hjá sér. Þar hefur verið ákveðið að engin ný leyfi verði gefin út fyrir gömlu netpokana. Það er talin úrelt tækni í ljósi reynslunnar. Engar skýrslur um það koma frá Hafrannsóknarstofnun.

Nú síðast boðar Hafrannsóknarstofnun að rekköfun í ám eftir stórar slysasleppingar geti öllu bjargað og þess vegna í fínu lagi að gefa enn frekar í með auknu eldismagni í opnum kvíum. Rekköfun er mörgum annmörkum háð og dugar skammt nema við bestu aðstæður. Þetta er álíka og að draga megi verulega úr brunavörnum eða umferðaeftirliti af því að slökkvi-og skjúkralið sé orðið svo öflugt.

Skipta lögin máli?

Svo brýtur Hafrannsóknarstofnun lög. Samkvæmt gildandi lögum skal stofnunin gefa út nýtt áhættumat um leyfilegt eldismagn af norskum laxi í opnum kvíum á þriggja ára fresti.

Síðasta áhættumat var gefið út um mitt ár 2020 og var eldismagnið frá mati árið 2017 aukið umtalsvert eða upp í 106.500 tonn af norskum laxi. Þetta áhættmat hefur síðan gilt fram á þennan dag eða í rúm sex ár, þó að lög kveði skýrt á um að matið eigi að endurskoða á þriggja ára fresti.

Ástæðan er einföld. Skakkaföllin í eldinu hafa verið umtalsverð sem verður skv lögum að taka tillit til við gerð nýs áhættumats og fyrir liggur að skerðir eldismagn í nýju áhættumati um helming eða niður í 50 þúsund tonn af norskum laxi. Það virðist Hafrannsóknarstofnun

ekki þora að gera. Þess vegna er best fyrir norska sjókvíaeldið á Íslandi að gamla áhættumatið malli enn um sinn.

Er þetta táknrænt þegar vísindunum er fórnað fyrir sértæka hagsmuni?

Viðgengst svona geðþótti og virðingarleysi við lög í opinberri stjórnsýslu nokkurs staðar nema Íslandi?

Hefur Hafrannsóknarstofnun afsalað sér heiðri vísinda í skiptum fyrir græðgi fjárins?

Gunnlaugur Stefansson, fyrrv. sóknarprestur í Heydölum í Breiðdal og fyrrv. alþingismaður