Dáður á Vesturlöndum en fyrirlitinn heima fyrir

Mikhail Gorbachev var sjötti aðalritari sovéska Kommúnistaflokksins og sjöundi og síðasti leiðtogi Sovétríkjanna. Þegar hann tók við völdum hinn 5. mars 1985 hafi efnahagur Sovétríkjanna verið staðnaður í langan tíma og ríkið var í raun gjaldþrota eftir áratuga vígbúnaðarkapphlaup við Bandaríkin og NATO-ríkin.

Gorbachev var þetta full ljóst og því lagði hann áherslu á að stöðva vígbúnaðarkapphlaupið. Þar var við ramman reip að draga því fjórum árum áður hafði Ronald Regan tekið við sem forseti Bandaríkjanna og hann rak harða stefnu gagnvart Sovétríkjunum sem hann kallaði Heimsveldi hins illa í ræðu árið 1983.

Þetta sama ár kynnti Reagan til sögunnar SDI varnarkerfið, sem var áætlun um eldflaugavarnir í geimnum sem gæti grandað nær öllum langdrægum kjarnorkueldflaugum Sovétríkjanna og var kallað stjörnustríðsáætlunin í daglegu tali. Þótt færustu vísindamenn teldu þessar hugmyndir óraunhæfar hélt Reagan þeim til streitu og Sovétmenn óttuðust kostnaðinn við að færa vígbúnaðarkapphlaupið á nýtt og dýrarar stig í geimnum.

Þetta voru aðstæðurnar þegar þeir Mikhail Gorbachev og Ronald Regan komu óvænt saman til leiðtogafundar í Höfða í Reykjavík dagana 11. til 12. október 1986. Þar komust þeir mjög nálægt því að semja um útrýmingu allra kjarnorkuvopna ríkja sinna en samkomulag strandaði á stjörnustríðsáætlun Reagans.

Þótt leiðtogafundurinn hafi fyrst í stað verið talinn árangurslaus, eru allir helstu sérfræðingar í málefnum kalda stríðsins sammála um að á fundinum hafi ísinn verið brotinn og grunnur lagður að umfangsmiklum afvopnunarsamningum sem ríkin náðu síðar. Gorbachev kom aftur til Reykjavíkur árið 2006 þegar þess var minnst að tuttugu ár voru liðin frá leiðtogafundinum.

Tilraunir Gorbachevs til umbóta í Sovétríkjunum undir slagorðunum Glasnost, eða opnun með slökun á ritskoðun og höftum á málfrelsi, og Perestroika, með losun verðlagshafta og markaðsumbótum, gengu mjög illa heima fyrir. Þrátt fyrir aukið málfrelsi hélt efnahagurinn áfram að versna.  Stefna hans varð hins vegar til að berja andstöðuöflum í mörgum austur Evrópuríkjum kjark í brjóst.

Eftir misheppnaða valdaránstilraun harðlínumanna í Kommúnistaflokknum þar sem Gorbachev og Raisu eiginkonu hans var haldið í gíslingu í nokkra daga í sumarhúsi leiðtogans í ágúst 1991, dvínuðu völd hans hratt. Hvert sovétlýðveldið af öðru lýsti yfir sjálfstæði sínu og Sovétríkin leystust upp í 15 ríki.

 Á jóladag 1991 var Sovéski fáninn dreginn niður í Kreml í hinsta sinn og sá rússneski dregninn að húni. Nokkrum mínútum áður hafði Gorbachev sagt af sér sem forseti Sovétríkjanna í sjónvarpsávarpi til þjóðarinnar. Þar með var draumur hans um samband sjálfstæðra lýðvelda með manneskjulegum kommúnisma var liðinn undir lok.