Gervi­greind fyrir alla — en fyrir hvern í raun?

Íslensk gervigreindarstefna lofar aukinni framleiðni og nýjum störfum. En hver situr eftir?

Stjórnvöld tala fyrir „gervigreind í þágu allra“ og spá því að allt að 130.000 störf hér á landi geti nýtt tæknina til aukinna afkasta. Um leið segja áætlanir að 105.000 störf verði verulega fyrir áhrifum. Umgjörðin er þannig orðin að spurningu um jöfnuð, réttlæti og aðgengi – hver fær að leiða þessa umbreytingu, og hver er leiddur?

Þegar gervigreindin tekur yfir röddina þína

Sumarið 2025 birtust fyrstu íslensku djúpfölsuðu myndböndin — framleidd með gervigreind Google. Fullkomið mál, nákvæm andlit, sannfærandi frásagnargildi. Það leit út fyrir að þjóðþekktir Íslendingar væru að tala – en raunveruleikinn var annar.

Slík tækni er fullfær um að skapa eða breyta ímynd einstaklinga, ráðast inn í pólitískar umræður, skrumskæla orð eða villa um fyrir kjósendum. Þetta er siðferðileg áskorun af nýrri gerð – og við glímum enn við afleiðingar samfélagsmiðla frá árinu 2016.

Hver nýtur góðs – og hver verður eftir?

Ný rannsókn frá Stanford, WORKBank 2025, sýnir að um 80% starfsfólks í þekkingarstörfum nýtir nú þegar gervigreind í daglegu starfi. En þetta deilir vinnumarkaðnum í þrjá flokka:

„Þeir sem njóta góðs“: Háskólamenntaðir starfsmenn með góða ensku- og tæknilega færni geta nýtt gervigreindarverkfæri til aukinna tækifæra og hærri launa.

„Þeir sem standa höllum fæti“: Starfsfólk með takmarkaða enskukunnáttu, eldra starfsfólk eða þeir sem starfa í greinum sem krefjast mannlegra tengsla – eins og í umönnun, kennslu eða þjónustu.

„Þeir sem verða eftir“: Verkefni í almennri þjónustu, framleiðslu og innsláttarvinnu eru í mestri hættu á samruna, fækkun eða einfaldri úreldingu.

Af hverju skipta tungumála- og tæknikunnátta máli?

Gervigreindarverkfæri eins og ChatGPT, Google og Microsoft virka að mestu á ensku. Þeir sem ráða ekki við enska tungumálið eða hafa takmarkaða tæknifærni missa aðgang að helstu gervigreindartólum sem geta aukið framleiðni.

Rannsóknir sýna að 67% stjórnenda segja að tungumálaþröskuldar valdi óhagkvæmni á vinnustöðum. Þegar gervigreindarverkfæri verða staðall í flestum störfum, geta þeir sem ráða ekki við enskuna orðið enn frekar jaðarsettir.

Hvað getur gervigreind í raun gert – og hvað ekki?

Það sem gervigreind getur: Safnað gögnum, greint mynstur, skrifað texta, skipulagt verkefni, fylgst með lífmerkjum, sjálfvirkt skriffinnslu og unnið endurtekin störf af skilvirkni.

Það sem gervigreind getur ekki: Skilið mannlegar tilfinningar, sýnt samúð, tekið siðferðislegar ákvarðanir, veitt nærveru eða túlkað menningarlegt samhengi með sama hætti og manneskja.

Í umönnunarstörfum, til dæmis, sýna 85 prósent eldri borgara fram á að þeir kjósi mannlega aðstoð umfram stafræna þjónustu. Gervigreind getur aðstoðað við eftirlit og skráningu, en kemur ekki í stað mannlegrar dómgreindar, samúðar eða hlýju.

Lóðrétt vs. lárétt innleiðing – tvær andstæðar nálganir

Við stöndum á valkrossi hvað varðar innleiðingu gervigreindar.

Lárétt innleiðing: Gervigreind er tekin upp vítt um atvinnugreinar án djúprar stefnu, ábyrgðar eða endurmenntunar. Við fáum "tæknibragð" án virðisauka.

Lóðrétt innleiðing: Gervigreind er byggð markvisst inn í tiltekna lykilgeira – með skýrum tilgangi, regluverki og samráði. Slík nálgun byggir innviði til framtíðar.

Ísland hefur farið blandaða leið – en án þess að forgangsraða aðgengi almennings að þjálfun, tungumálatækni eða meðvitaðri áætlun um íslenskt notagildi.

Gögnin okkar – orkan á bakvið gervigreindina

Meta spurði notendur Facebook og Instagram hvort gögn þeirra mættu nýtast til þjálfunar líkanna – og greiddi því í samhliða "ef þú þegir, samþykkir þú".

Þúsundir Íslendinga áttuðu sig aldrei á því hvernig rödd þeirra, athafnasaga og lífsstílsgögn voru þjálfunarefni fyrir kerfi sem þau skilja hvorki né ráða yfir.

Á sama tíma nýtir Google íslenskt efni frá RÚV, YouTube og opnum talgögnum til að þjálfa líkön sem eru seld í þjónustum út um allan heim. En hver gætir hagsmuna þjóðarinnar?

Þegar gervigreind lýgur upp heilum veruleika

Í sumar birtist bandarísk fréttagrein með bókaráðleggingum fyrir sumarfríið. Bækurnar voru allar tilbúningur. Gervigreind hafði skáldað titilana, efni og umsagnir – og önnur gervigreind þróaði og birti greinina.

Spurningin er ekki hvað gervigreind getur skrifað. Spurningin er: Hver les, hver metur, og hvaða heimildir eru raunverulegar í stafrænum upplýsingahring?

Staða íslenskunnar í þessu öllu

Íslenskt mál, sögu og menning er nú notað í þjálfunerlinda erlendra tækni. Engin lög krefja erlend fyrirtæki um endurgjald. Öll ábyrgðin hvílir á íslenskum stofnunum – sem hafa lítið fjármagn en mikið hlutverk.

Þurfum við ekki að spyrja: Er íslenskan innviður eða eingöngu hráefni?

Ef gervigreind afritar röddina þína, metur frammistöðu þína, fylgir þér í vinnunni og svarar fyrir þig – hvað gerirðu þá?

Við þurfum að hækka miðjuna. Ekki með meiri tækni – heldur með meiri túlkunarfærni:

• Siðferðislega áherslu
• Þekkingu á mörkum og skilyrðum notkunar
• Færni til að "lesa gervigreind" eins og við lesum texta eða fólk

Lokaspurningar til samfélagsins

Hver ræður því hvernig þessi tækni mótast á íslensku?

Hver fær rödd í hraðvaxandi heimi stýrðs stafræns veruleika?

Getum við endurmetið stefnuna áður en gervigreind verður sjálfskilgreindur ráðgjafi — án lýðræðislegrar aðkomu?

Aðgerðalisti

• Krefjast gegnsæis í gagnasöfnun og þjálfun gervigreindar
• Fjárfesta í íslenskri tækni og málgervigreind
• Setja skýra stefnu um hvernig gervigreind er nýtt í menntun, heilbrigðisþjónustu og vinnumarkaði
• Tryggja að allir – óháð aldri, tungumálafærni eða tæknikunnáttu – hafi sæmilegan aðgang að þjálfun og úrræðum

Niðurlag

Þessi grein er skrifuð með aðstoð gervigreindar – ekki af gervigreind.

Á því er mikill munur: Það felst í ábyrgð, mati og mannlegri dómgreind.

Greinin byggir á staðfestum heimildum, fjölliðaðri greiningu og gagnrýninni hugsun undir mannlegri stjórn.

Höfundur er gervigreindarfræðingur.