Í ár­legum skugga PISA

Íslensk menntamál standa á alvarlegum krossgötum árið 2026. Sögulegt lágmark í PISA-mælingum og almennt úrræðaleysi vekur upp áleitnar spurningar: Hvað fór úrskeiðis eftir að grunnskólinn var fluttur til sveitarfélaganna og af hverju er rödd skólastjóra of fafleg grundun að kafna í PR flóði og pólitísku karpi?

Á hverju ári skellur yfir okkur sama PISA-fárið. Nýjustu tölur sýna svarta mynd: Ísland situr á botni Norðurlandanna þegar kemur að lesskilningi, stærðfræðilæsi og náttúruvísindum. En á meðan fjölmiðlar hamast við að mála skrattann á vegginn og sjálfskipaðir „besserwisserar“ kenna „kerlingavæðingu“ eða skólakerfinu um allt sem miður fer, þá blasir við dýpri og kerfisbundnari krísa. Skýringanna er ekki að leita hjá kennurum eða nemendum, heldur í umgjörðinni sem við höfum búið þeim.

Hvar liggur fagmennska skólastjóra og kennara?

Við vitum mjög margt um það hvað einkennir og skapar gott skólastarf og stuðlar á árangursríkiri kennslu. Við sjáum samhengi faglega vel grundaðra og útfærðra starfshátta við þann árangur sem við getum mælt hjá nemendum; í formlegum skólagreinum og í félagslegum þáttum, líðan, vætingum og viðhorfum nemenda. Við vitum einnig að þegar foreldrar sýna áhuga á skólagöngunni og vinna náið með skólanum og umsjónarkennurum þá byggist upp traust sem beinlínis stuðlar í sjálfu sér að bættum árangri og víðtækari þroska barnanna.

Því miður hafa PISA mælingar á árangri íslenskra skólabarna sýnt lakari stöðu í lesskilningi, stærðfræði og náttúruvísindum heldur en við hljótum að vænta – og það sem verra er að árangri hefur farið nokkuð ört hrakandi. Skor íslenskra barna byrjaði neðar á þessarri öld og hefur fallið - jafnvel hraðar en hjá mörgum nágrönnum.

Var grunnskólanum breytt? (Miðstýring eða fagleg forysta?)

Þegar rekstur grunnskólanna var fluttur yfir til sveitarfélaganna á sínum tíma, var ekki lagt upp með eðlisbreytingu eða neinn sérstakan faglegan áttavita og skýr árangursmarkmið. Breytingin átti fyrst og fremst að vera rekstrarlegt viðfangsefni – sem sveitarfélögunum var falin. Skólastjórafélagið varaði strax við því að blanda rekstrarforsendum menntunar saman við fjármögnun á fráveitu, skolphreinsun og snjómokstri einstakra sveitarfélaga. Þau varnaðarorð kunna einmitt að hafa reynst spásögn.

Á vettvangi sveitarfélaganna hefur ótvírætt orðið til kostnaðarsöm millistjórnendavæðing. Í stað þess að treysta skólastjórum faglega og veita þeim umboð og svigrúm til skólaþróunar, er andað ofan í hálsmálið á þeim með þröngsýnum Excel-útreikningum og baunatalningu. Fjárhagsleg skammtímasjónarmið ráða alltof víða för: bókasöfnum er lokað, bókakaup skorin niður, vettvangsferðir gerðar erfiðar og stoðþjónusta, ræsting og mötuneyti útvistuð til verktaka úti í bæ. Í staðinn hafa verið keyptar tæknivörur og búnaður sem á sér alltof oft uppruna úr öðru samhengi en grundaðri þekkingu á uppeldi og skólastarfi.

Þessi þróun hefur veikt það sem er einna mikilvægast fyrir góðan skóla: faglega og ábyrga forystu skólastjóra og virkur stuðningu við kennara inni í kennslustofunni (instructional leadership). Í stað þess að skólastjórar séu leiðandi málsvarar menntunar í opinberri umræðu, er skólastarfi stýrt á forsendum pólitíkusanna og excelvæddra embættismanna og mannauðsstjóra sveitarfélaganna.

Latínuskólakennarar og markaðsöflin

Annar áhrifaþáttur í hnignun læsis og vísindalæsis gæti vissulega verið stytting náms til stúdentsprófs og breytt áhersla í námskrá. Gamaldags „latínuskólakennarar“, sem aldrei sættu sig við að grunnskólinn væri fyrir öll börn í árgangi og viðurkenna ekki að einstaklingsmunur er raunverulegur og eðlilegur, urðu bandamenn nýfrjálshyggju og viðskiptalífsins - í að krefjast aukinnar aðgreiningar nemendahópa að nýju. Klisjukenndar og afvegaleiðandi kröfur atvinnulífsins um þörf á „að fá ungt fólk fyrr út á vinnumarkað“ – voru notaðar til að knýja fram styttingu náms til stúdentsprófs. (Gripið var til ósannra fullyrðinga um að t.d. í Danmörku lykju „allir“ stúdentsprófi 19 ára og væru þar með virkir á vinnumarkaði ef svo mátti skilja.) Styttingin varð bókstaflega og allan tímann pólitísk ákvörðun og klárlega mjög mótíveruð af kreddum um niðurskurð ríkisútgjalda og skattalækkanir. Af þessu leiddi að latínuskólakennararnir fengu lykiláhrif í breytingu á námskrá grunnskóla - sem ma. fól í sér að óhlutbundið (abstract) og flókið efni var flutt úr framhaldsskólum niður í grunnskóla.

Algebra og bókstafareikningur yfirtaka kennslubækur frá tíu ára aldri barna, og málfræði og setningafræði er innleidd á kostnað almenns málskilnings og gæðalestrar. Þessi flutningur á abstract námsþáttum fer algerlega öndvert við þekkingu okkar á hugsanagetu og ályktunarhæfni 12-15 ára barna - þar sem við vitum að einungis 20-30% árgangs er líkleg til að ná góðum (viðunandi) tökum á óhlutstæðri hugsun fyrir 16 ára aldurinn. Með þessu er því vegið að árangursmöguleikum verulegs hlutfalls af hverjum árgangi. Námskráin hefur almennt breyst í fljótandi markmiðalista þar sem kennarar ströggla við að leita uppi og útbúa námsefni sjálfir - hver og einn í sínu horni - og ganga með því á annan undirbúningstíma.

Aukin áhersla á árgangamiðun í námskrá og markmiðssetning í því samhengi þvingar fleiri kennara til að beita „meðaltalskennslu“ þar sem allir nemendur eru að glíma við sama eða sambærileg viðfangsefni á sama tíma - sem óhjákvæmilega þrengir þá þann hóp sem nær að blómstra; bráðþroska nemendur bíða og finna ekki ögrun í efni og aðferð og seinfærari nemendur, kannski fæddir síðari hluta ársins eru alltaf að bagsa við efni sem er þeim ofviða – og of mörg börn úr þeim hópum eru fyrr en síðar ranglega skilgreind með námsvandamál.

Samkvæmt PISA-gögnum eiga íslenskir nemendur einnig í miklum erfiðleikum með þekkingarfræðilegan skilning í vísindum. Námskrá leggur greinilega umtalsverða áherslu á ótengda prófþætti, á staðreyndir, en minni áherslu á „vísindalega aðferð“ eða hvernig vísindamenn leggja í athuganir, rannsóknir og komast að lokum að niðurstöðum. Þetta virðist giska ólíkt því sem gerist t.d. í Danmörku og Hollandi þar sem gagnrýnin hugsun og rannsóknaraðferðir eru í forgrunni og framlag vísindanna nýtur trausts.

Hvað með ábyrgð foreldra?

Það er ekki hægt að ræða menntamál án þess að líta til hlutar foreldranna. Snjalltæki og tölvuleikir hafa yfirtekið hversdagsheim barnanna og foreldranna einnig - og talsamband næst varla við máltíðir – né þar sem fólk ferðast saman í bíl. Segja má að á meðan lesi bókaþjóðin ekki lengur - og stórir hópar svara því til að þeir lesi sjaldan eða aldrei (annað en skólaverkefni). Við sjáum algerlega ríkjandi „klúbbavæðingu“ íþróttastarfs og hrikalega kostnaðarvæðingu og um leið mjög keppnisdrifnar áherslur í boltaíþróttamenningu á Íslandi langt umfram það sem víða gerist í nágrannalöndum. Þessar breytingar hafa klárlega tekið yfir frjálsa útileiki hjá umtalsverðum hluta grunnskólabarna og skapar bæði þreytu og stress hjá mörgum fjölskyldum.

Það sem verra er, þá virðast margir foreldrar vanvirða rétt barnanna til skólanámsins og ganga gegn eigin ábyrgð á námi barna sinna. Það þykir sjálfsagt að taka börn (jafnvel heimildarlaust) út úr skyldunámi vikum saman til að fara til sólarstranda, og svo formæla sömu foreldrar umsjónarkennaranum ef hann gerir kröfur um að barnið læri í fríinu. Slíkt athæfi er hreinlega ólöglegt og óþekkt í flestum nágrannalöndum okkar. Hvað ef „boltaforeldrar“ mundu setja helminginn af þeim metnaði sem þeir sýna á hliðarlínunni bak við skólaárangur barnanna sinna, væri staðan þá etv. önnur?

Íslenskt samfélag stækkar en lýðfræðin sýnir að fólki á aldrinum 25 ára og yngri fer fækkandi vegna lækkandi fæðingartíðni. Innflutningur vinnuafls ber kerfið uppi, sem ætti að kalla á stóraukna áherslu á fjölmenningarlegt nám og málskilning í skólum sem núna er verulega ábótavant. Það virðist blasa við lögbundnum skyldum gagnvart þeim hluta barna sem ekki eiga íslensku að fyrsta máli er illa sinnt. Lágt hlutfall nýbúa nær árangri gegn um framhaldsskóla og þeir tiltölulega fáu sem það gera stefna greinilega til baka til „móðurlandsins“ - þar sem þau geta notið ódýrari skólagöngu og tækni og háskólanámi. (Til að mannfjöldaþróun á Íslandi nái jákvæði jafnvægi - með „náttúrlegri fjölgun(fæðingum)“ virðist þurfa að tryggja endurkomu umtalsverðs hóps íslandsfæddra fjölskyldna og um leið draga úr aðflutningi „ófjölskyldubundins“ farandverkafólks sem staldrar styttra við.)

Er PISA mæling einhver endanlegur og algildur sannleikur?

Við megum líka spyrja okkur gagnrýnt: Er PISA óumdeildur mælikvarði? Fyrir dverg-málsamfélag eins og Ísland er þátttakan gríðarlega dýr. Prófagerðin, þýðingar og framkvæmd hjá Miðstöð menntunar og skólaþjónustu hafa sætt réttmætri gagnrýni.

Hvers vegna er PISA ekki úrtakskönnun hér á landi líkt og í nágrannalöndunum? Þegar rúmlega 12% árgangsins (649 nemendur af 5.083) mæta hreinlega ekki til prófs án skýringa, hlýtur það að skekkja heildarmyndina og alþjóðlegan samanburð verulega.

Þrátt fyrir allt sýna gögnin að krakkarnir okkar eru heilt yfir öflugir, félagsleg tengsl eru sterk og einelti er með minna móti. En alltof margir strákar skila ekki ásættanlegum árangri í prófum; þeir missa fótanna og byggja ekki upp neinn árangursvilja eða almennt jákvæða sjálfsmynd - og kvíðafaraldur, neysla og sjálfsvígshætta er raunveruleg.

Enginn vafi er að árangur nemenda við lok grunnskóla og í gegn um framhaldsskóla er ekki nægilega góður. Gildir þá einu hvaða mælingar við notum – og hvort við birtingu árangursmats eru notaðar tölustafir eða skilgreindur bókstafakvarði. Nýleg umræða á vettvangi fjölmiðla (RÚV) um skort á sókn nemenda í raunvísindi (STEM-greinar) í háskólunum staðfestir þetta - sem og endurteknar PISA mælingar.

• Of margir ná engum árangri
• Of fáir ná afburða-árangri
• Of fáir nýbúar skila sér til árangurs í gegn um grunnskólann
• Of mikill munur kemur fram eftir búsetu og félagslegri skiptingu
• Sérstakt áhyggjuefni hve takmarkaðan skilning 15 ára hafa á raunnsóknum og reynslurökum – og hve staðreyndir eru taldar „afstæðar/valkvæðar“

Leiðin út úr skugganum

• Stofnun pólitískra aðgerðahópa hjá sveitarfélögunum til að bregðast við PISA mun engu bjarga. Skólamálin verða ekki heldur leyst af app-sölumönnum eða tilbúnum „pökkum“ sem keyptir eru inn án samhengis.
• Það á heldur ekki að vera verkefni kjarafélags kennara að marka menntastefnuna þótt að sjálfsögðu sé mikilvægt að faglega studdar kröfur þeirra nái inn á þann vettvang.
• Við eigum fullt af vel menntuðum og metnaðarfullum skólastjórum og kennurum sem vilja gera vel. Þeir verðskulda að fá stuðning og frelsi til að leiða skólastarfið á faglegum forsendum.
• Menntamálaráðherra gerði best með því að kalla skólastjórana og háskólafólkið að borðinu til góðviljaðrar greiningar á stöðunni – til að leggja upp skýringarmódel og teikna upp raunverulega aðgerðaráætlun í samræmi við það; í bili virðist stranda á veldi pólitískra álitsgjafa, þröngsýnna hagfræðinga og PR fólks með meira og minna enga þekkingu á menntamálum – standandi í skylmingum við formann Kennarasambands Íslands.
• Fullyrða má að námsefnisgerð í þágu heildarinnar þarf að taka (aftur) inn í farveg miðlægrar vinnslu á forsendum bestu þekkingar og með virku samstarfi við bestu kennarana – og þá með áherslu á raunsæ markmið og þroskamun innan árganga.
• Einnig má fullyrða að það gæti orðið til bóta að endurnýja virka vettvangsþjálfun kennaranema – þar sem þeir njóta hvatningar og leiðsagnar bestu kennarar. Um leið þarf auðvitað að margfalda tækifæri kennara til endurmenntunar og starfsþróunar í samstarfi innan skóla og ekki síður milli skóla, bæði svæðisbundið og á landsvísu. Í samhenginu er rétt að hvetja til sem virkastrar þáttöku í samstarfsverkefnum Evrópsku-menntaáætlananna.
• Kannski mætti svo samhliða freista þess að byggja upp „próftökuvilja nemenda“ og rækta metnað allra skóla til að skila sínu besta – um leið og bæta verður úr þeim augljósu og skaðlegu ágöllum sem eru á þýðingum og aðlögun prófanna. Að maður nú ekki minnist á endurtekna „tæknifeila“ sem hafa raskað próftökum í fleiri tilvikum. (Í samhenginu má benda á að í Bretlandi er langþróuð próftöku- og eftirlitsmenning gagnvart skólum, í samkeppni og sama er að segja um að Eistland hefur innleitt stíft eftirlit og samanburðargreiningar, – en þessar tvær Evrópuþjóðir skila stabílli mælingu í PISA samanburði síðustu 25 ár og skera sig þannig frá öðrum Evrópuþjóðum.)
• En; - ef sveitarfélögin ráða hreinlega ekki við það hlutverk að reka faglega burðugan grunnskóla, til árangurs fyrir öll börn, þá eigum við ekki að hika við að ræða af sæmilegum góðvilja og í alvöru um grundvallarspurninguna:

Á að skila grunnskólanum aftur til ríkisins?

Höfundur er fyrrverandi skólastjóri.