Þegar úr­vinnsla ein­eltis­mála klúðrast

Eineltismál geta reynst viðkvæm innan stofnana og fyrirtækja. Margir vinnustaðir hafa sem betur fer lagt sig fram við að fyrirbyggja slíka hegðun með ýmsum ráðum og eru sjálfbærir í þessum efnum komi fram kvörtun. Aðrir vinnustaðir hafa hvorki getu eða burði til að vinna slík mál innanhúss og leita til utanaðkomandi fagaðila.

Þegar ég starfaði sem sálfræðingur leituðu iðulega til mín niðurbrotnir einstaklingar sem fullyrtu að mál þeirra hefðu hvorki fengið faglega né réttláta meðferð eftir að hafa kvartað undan einelti. Mál þeirra voru ýmist í vinnslu eða þeim lokið að hálfu vinnuveitenda.

Klúður og vankantar í vinnsluferlinu

Hér verða reifuð helstu atriði sem liggja til grundvallar því að úrvinnsla eineltismála getur klúðrast.

Skilgreiningar of þröngar:

Reynt er að gera lítið úr kvörtun strax í upphafi með þeim rökum að hún falli ekki undir „hefðbundna skilgreiningu á einelti“.

Einstaklingi sagt að ef hlé hafi orðið á hinni meintu óæskilegu hegðun í einhvern tíma, sé ekki um einelti að ræða jafnvel þótt hegðunin hafi viðgengist í mörg ár.

Ef birtingamynd hinnar meintu óæskilegu hegðunar er ekki alltaf sú sama er jafnvel úrskurðað að ekki sé um „ítrekaða hegðun“ að ræða og þar að leiðandi ekki einelti.

Tilkynnandi gerður ótrúverðugur strax í byrjun:

Margir þeirra sem tilkynna einelti segjast upplifa strax í byrjun, að niðurstaða málsins liggi þá þegar fyrir, „að búið sé að ákveða niðurstöðuna“. Strax sé farið að gera kvörtun þeirra ótrúverðuga og búið að draga ályktanir um upphaf og eðli vandans að hluta eða öllu leyti. Þeir sem upplifa þetta segjast iðulega fá spurningar á borð við „hvort þeir hafi ekki sjálfir átt einhvern þátt í þessu, eða kallað þetta fram með sinni hegðun og atferli.“ Jafnvel er klykkt út með spurningunni: „Er þetta ekki bara samskiptavandi?“

Meintur gerandi tekur stjórnina:

Allt of margir greina frá því að eftir að rætt hefur verið við meintan geranda um kvörtunina virðist sem gerandinn nái jafnvel að taka stjórn á málinu. Algengt er að meintur gerandi setji fram kvörtun á móti og dragi fram ýmsa neikvæða þætti um um þann sem tilkynnir einelti. Tilgangurinn er að gera þann sem kvartar ótrúverðugan í augum þeirra sem hafa með vinnslu málsins að gera. Afleiðingarnar eru stundum þær að þeir sem eru að vinna í málinu missa sjónar af upprunalegu tilkynningunni. Festa sig þess í stað í mótkvörtun meints geranda. Þá hafa mál stundum tekið allt að því U-beygju. Upprunalega kvörtunin verði ekki lengur „aðalmálið“ enda lituð af viðbrögðum meints geranda. Vandamálið er allt í einu orðið vandamál þess sem fyrst tilkynnti einelti, alla vega ekki síður.

Upplýsingum haldið leyndum:

Þeir sem tilkynna einelti fá allt of oft lítið að vita um hvernig vinnsluferlinu er háttað t.d. hvenær ræða á við meintan geranda eða aðra sem tengjast málinu. Þeim sé haldið utan við allt ferlið og fái oft ekkert að vita hvað aðrir sem rætt er við í tengslum við málið hafa sagt.

Margir segja að þegar þeir fái loksins niðurstöðuna sé hún samhengislaus og slitrótt. Inn í hana blandist alls konar þættir sem hafi engin tengsl við upphaflegu kvörtunina. Upplýsingum um hvernig lokaniðurstaðan var fengin væri oft haldið leyndum. Þegar óskað væri eftir að fá að sjá öll gögn, allt sem hafi verið skráð og skrifað niður um þá og kvörtun þeirra, sé jafnvel sagt að um sé að ræða „trúnaðarmál“.

Faglegt og réttlátt vinnsluferli

Hér eru rakin nokkur atriði sem hafa þarf í huga ef vinna á kvörtun um einelti með faglegum og réttlátum hætti:

Engin ákveður upplifun annarra:

Mælikvarði á hvar mörkin í samskiptum liggja er ávallt huglægt mat hvers og eins. Enginn getur ákveðið upplifun annarra. Hvernig sem mál kann að líta út í upphafi skal vinna út frá þeirri grunnhugmyndafræði að taka allar kvartanir til skoðunar með opnum huga og af hlutleysi. Kanna skal réttmæti kvörtunar og forðast að draga ótímabærar ályktanir. Það skiptir öllu máli að sá eða þau sem fara með vinnslu málsins séu óháðir aðilar og hafi ekki átt nein tengsl við aðila málsins.

Tilkynningin er mál tilkynnandans:

Því fylgir ábyrgð að kvarta yfir öðrum. Áður en hafist er handa þarf að ræða vandlega við þann sem greinir frá einelti og viðkomandi gert greini fyrir að kvörtunin verði lesin upp fyrir meintan geranda. Allir þeir sem kvartað er yfir eiga rétt á að vita hvað þeir eiga að hafa gert á hlut þess sem kvartar. Ákveða skal í samráði við þann sem kvartar hverja aðra hann vill láta ræða við í tengslum við málið. Hvernig hann vill hafa vinnsluhraðan og hvort hann hafi sérstaka skoðun á niðurröðun verka í vinnslunni.

Sanngjarnar leikreglur og jafnræði:

Allir þeir sem rætt er við verða að fá að vita fyrir fram að um verði að ræða opið og gegnsætt vinnsluferli. Að bæði sá sem kvartar og sá sem kvartað er undan fái að sjá skráningar allra viðtala í tengslum við málið. Aðrir sem rætt er við fái einnig tækifæri til að lesa yfir það sem haft verði eftir þeim í álitsgerð og gert kleift að gera breytingar á framburði sínum.

Meintur gerandi á líka rétt:

Það er skylda meints geranda að mæta til fundar til að ræða um kvörtun á hendur honum. Mikilvægt er að honum sé boðið að hafa með sér annan aðila sér til stuðnings. Meintur gerandi er upplýstur um efni kvörtunar og gefinn kostur á að bregðast við; andmæla, útskýra mál sitt eða leiðrétta, allt eftir eðli og atvikum hvers máls. Rétt eins og þeim sem greinir frá einelti býðst honum að nefna aðila sem hann óskar eftir að rætt verði við í tengslum við málið.

Álitsgerð með rökstuddri niðurstöðu:

Þegar rætt hefur verið við alla hlutaðeigandi er lagt mat á heildarmynd málsins og þeir sem málið varðar upplýstir um niðurstöðuna í sitthvoru lagi með munnlegum hætti. Þar er þeim boðið að bregðast við niðurstöðunni, koma með athugasemdir og frekari ábendingar. Þau sem málið snertir fá eintak af álitsgerðinni sem og vinnustaðurinn hafi málið verið unnið af utanaðkomandi aðila. Aðrir sem rætt var við geti kynnt sér álitsgerðina hjá þeim sem unnu málið eða hjá yfirstjórn vinnustaðarins. Ekki er um frekari dreifingu að ræða af hálfu vinnustaðarins.

Lokaorð

Í þessari grein hef ég farið yfir algeng mistök og vankanta sem ég varð ítrekað vör við í starfi mínu sem sálfræðingur til rúmlega 30 ára. Mál af þessu tagi eru að jafnaði tilfinningalega erfið og átakanleg og því mikilvægt að þau séu unnin að fagmennsku, jafnræði og réttlæti. Mistök og klúður í vinnslu eineltismála leiða iðulega til ómælds sársauka, reiði og vantrausts.

Fyrir þann sem ef til vill var lengi að mana sig upp í að tilkynna óæskilega hegðun og þann sem kvartað er yfir skiptir gegnsæi, einlægni og heiðarleiki í vinnubrögðum mestu máli. Að öðrum kosti er hætta á að málið lifi áfram í einhverri mynd með tilheyrandi sorg og skaða.

Í grunninn getur verið um þrenns konar niðurstöðu að ræða, a) einelti, b) ekki einelti, c) annað. Röksemdarfærsla ásamt viðtölum þurfa að liggja fyrir þannig að hægt sé að átta sig á með skýrum hætti hvernig niðurstaðan var fengin. Það skal áréttað að þessi mál eru ávallt sérlega erfið öllum sem að þeim koma og langoftast ganga aðilar eitthvað laskaðir frá borði.

Annað efni þessu tengt er að finna á www.kolbrunbaldurs.is

Höfundur er sálfræðingur og þingmaður Flokks fólksins.