Verð­tryggð fá­tækt – þjóðarglæpur í boði stjórn­valda og verkalýðs­for­ustu

Tekjulægsta fólki landsins er markvisst beint inn í dýrasta húsnæði sem völ er á, bæði til kaups og leigu, í nafni „félagslegs húsnæðis“. Þrátt fyrir niðurgreiðslur er fermetraverðið uppsprengt miðað við notað húsnæði. Útkoman er ekki félagslegt öryggi heldur verðtryggð fátækt — bundin í steinsteypu og skuld.

Stjórnvöld og verkalýðsforusta bera hér sameiginlega ábyrgð. Þetta er ekki lengur spurning um mistök eða vanþekkingu. Afleiðingarnar hafa legið ljósar fyrir í áratugi. Að halda þessu áfram er meðvituð ákvörðun.

Verklagið verður enn alvarlegra þegar efnaminna fólk stendur frammi fyrir því að einu raunhæfu úrræðin sem standa til boða fela í sér 80–100% verðtryggðar skuldbindingar.

Verðtrygging er ekki öryggistæki heldur kerfisbundinn áhættuflutningur. Hún flytur áhættu frá bönkum, ríki og framkvæmdaraðilum yfir á þá sem minnst mega sín. Hún tryggir ekki stöðugleika heldur tryggir að skuldir haldi áfram að vaxa óháð greiðslum, vinnu eða fórnum. Þetta er ekki gallað kerfi. Þetta er kerfi sem virkar nákvæmlega eins og því er ætlað.

Verkalýðsforustan ber hér þunga, beina og óumflýjanlega ábyrgð. Hún hefur ekki aðeins sætt sig við þessa þróun heldur verið virkur þátttakandi í henni. Í stað þess að standa vörð um raunverulegt öryggi launafólks hefur hún réttlætt og normalíserað skuldsetningu. Sú félagslega aðstoð sem áður fólst í að draga úr áhættu og styrkja sjálfstæði hefur verið afnumin og í hennar stað komið kerfi sem normalíserar skuldaánauð og kallar hana félagslega lausn.

Þessi stefna hefur verið réttlætt með vísan í svokallaða norræna fyrirmynd. Það sem látið er liggja á milli hluta er hinn raunverulegi kostnaður. Á Norðurlöndum er félagslegt húsnæði byggt við stöðuga vexti, lága verðbólgu, óverðtryggt lánakerfi og fyrirsjáanlegan byggingarkostnað. Að flytja þessa fyrirmynd hálfa leið inn í íslenskt umhverfi uppsprengds byggingaverðs, verðbólgu og vaxta, án varna fyrir tekjulægstu hópana, er ekki félagsleg stefna heldur hugmyndafræðileg vanræksla.

Ítrekað hefur verið bent á afleiðingar þess að loka á hlutabótaaðstoð til kaupa á notuðu húsnæði — ódýrustu og sögulega öruggustu leið tekjulægstu hópanna inn á markaðinn. Um leið hafa leiðir sem áður gerðu almenningi kleift að byggja upp húsnæðisöryggi með eigin rammleik verið markvisst þrengdar eða lokaðar með aukinni forræðishyggju og íþyngjandi regluverki. Svörin eru fyrirsjáanleg: slík aðstoð er aðeins heimil í „einstökum tilfellum“, utan borgarinnar og metin eftir geðþóttaákvörðunum HMS. Kerfið er þannig hannað að réttur breytist í undantekningu og úrræði í náðarkorn.

Nýr félags- og húsnæðismálaráðherra, fyrrverandi formaður VR, hefur talað um „betra verklag“. Enn sem komið er birtist það fyrst og fremst í orðum. Í framkvæmd stendur sama lokunin, sama forræðishyggjan og sama áhættufærslan yfir á tekjulægsta fólkið. Án þess að rjúfa þessa grundvallarstefnu er erfitt að tala um raunverulegar umbætur.

Ráðherrann ætti jafnframt að hafa í huga að lágtekjufólk nýtur ekki neins öryggisnets þegar það skiptir um vinnu. Það fær hvorki feitan starfslokasamning né tryggingu gegn tekjumissi ef vinnan hverfur síðar. Fyrir það fólk er „tilraun“ með nýtt verklag ekki valkostur heldur áhætta sem það ber eitt.

Aðeins 10–15 ár eru síðan fólk var borið skipulega út úr húsnæði sínu í kjölfar húsnæðisbólunnar 2007. Þá var fólki kennt um og sagt að það hefði átt að vita betur. Nú er sama uppskrift endurtekin, á enn hærra verði, með meiri skuldsetningu og lengri skuldbindingum, þar sem áhættan er hjá einstaklingnum en tryggð fyrir bankana.

Á sama tíma á fólk með meðaltekjur í fullum erfiðleikum með að standa undir 50% veðsetningu, hvað þá meira. Samt er þjóðinni haldið í þeirri blekkingu að kerfið sé sanngjarnt og „félagslegt“. Sú orðræða þjónar þeim sem hagnast á kerfinu og friðþægingu verkalýðshreyfingarinnar gagnvart því.

Eftir hálfa öld af verðbólgu er ekki hægt að halda því fram í góðri trú að verðtrygging í núverandi mynd sé viðunandi úrræði. Hún er meginuppistaða kerfis sem viðheldur óstöðugleika. Að vona að þetta „reddist“ er ekki stefna heldur pólitísk undanbrögð.

Á meðan fá fasteignabólur að þrífast, verðlagseftirlit er í molum og ríkisbankar reknir sem gróðramaskínur. Hlutdeildarlán og önnur „félagsleg“ úrræði breyta engu um kjarna vandans: uppsprengt byggingaverð, verðtryggða skuldsetningu og áhættu sem er kerfisbundið færð yfir á tekjulægstu hópana.

Að loka félagslegri aðstoð við kaup á notuðu húsnæði útilokar ódýrustu og öruggustu leiðina inn á húsnæðismarkaðinn og bindur fólk í verðtryggt skuldfen til áratuga — ekki til að vernda það heldur til að halda uppi atvinnu, uppbyggingu og fjárstreymi á kostnað þeirra sem minnst mega sín.

Efnaminna fólk, oft með takmarkað fjármálalæsi, áttar sig ekki alltaf á því hversu hratt lítið eigið fé brennur upp í verðbólgu. Verðtryggingin étur upp það sem átti að veita öryggi og skilur fólk eftir fast í kerfi sem lofar stöðugleika en skilar stöðnun.

Að beina tekjulitlu fólki markvisst í dýrasta húsnæði sem völ er á er ekki félagsleg stefna. Það er þjóðarglæpur.

Verklagið minnir á máraraðstoð þar sem aðstoðin felst í tékka sem aðeins er gildur í dýrustu versluninni. Valfrelsi er ekkert, áhættan hjá þeim veikasta og ábyrgðin hvergi.

Þetta er ekki tilviljun og ekki vanþekking. Þetta er meðvituð pólitísk ákvörðun — og ráðaleysi — um að viðhalda kerfi sem verðtryggir fátækt.

Höfundur er athafnamaður.