Margir sem þurfa að horfa eða hlusta til að sofna

Um helmingur segist rekast vikulega á hatursfullt efni á samfélagsmiðlum og flestir í yngsta aldurshópi.

Þetta eru niðurstöður könnunar sem Maskína framkvæmdi fyrir Fjölmiðlanefnd og Netvís. Könnunin fjallar um notkun almennings á gervigreind og samfélagsmiðlum auk Internet- og skjánotkunar. Könnunin var lögð fyrir Þjóðgátt Maskínu, sem er þjóðhópur fólks (e. panel) sem dreginn er með tilviljunarúrtaki úr Þjóðskrá. Svarendur eru af öllu landinu og á aldrinum 18 ára og eldri. Gagnaöflun fór fram dagana 3. til 10. nóvember 2025 og voru svarendur 978 talsins

Tæplega þrír af hverjum fjórum þátttakendum sögðust birta færri færslur á samfélagsmiðlum nú en þegar þeir byrjuðu að nota þá og rúmlega helmingur sagðist birta miklu færri færslur.

Flestir telja sig verja of miklum tíma fyrir framan skjá

Um 61 prósent þátttakenda telja sig verja of miklum tíma fyrir framan skjá og þar af um 25 prósent mjög sammála.

Alls kváðust 24,8% vera að meðaltali sammála fullyrðingunni og 13,8 prósent ósammála. Yngri þátttakendur voru í ríkari mæli sammála fullyrðingunni en þeir eldri. Að sama skapi voru konur (66,8%) líklegri til að vera sammála henni en karlar (56,4%).

Þá sögðust 63,8 prósent sjá færri færslur frá vinum á samfélagsmiðlum nú en fyrir ári síðan og 88,5 prósent sögðu magn auglýsinga og efnis frá ókunnugum hafa aukist.

Rúmur helmingur aðspurðra kvaðst hafa rekist vikulega á efni á netinu sem innihélt hatursfullar tilvísanir í garð ákveðinna hópa síðastliðna 12 mánuði fyrir könnun og 41,7 prósent þátttakenda á aldrinum 18 til 29 ára sögðust hafa rekist daglega á slíkt efni.

Skúli Bragi Geirdal verkefnastjóri hjá Netvís segir mikilvægt að fólk staldri við og velti fyrir sér af hverju það sé að nota samfélagsmiðla. 

„Það sem kemur okkur kannski helst á óvart er hversu mikið verri upplifun okkar af samfélagsmiðlum er í dag en þegar að við byrjuðum að nota þá. Þá er rétt að velta fyrir sér er kannski orðinn ákveðinn forsendubrestur í því þegar við erum að nota miðlana. Ef að við erum að sjá oft eða jafnvel daglega hatursfullt efni og við erum búin að sjá meira af auglýsingum og ábendingum um ókunnugt fólk sem við þekkjum ekki umfram vini og fjölskyldu.“ 

Konur líklegri til að bregðast við hatursfullu efni

Samkvæmt niðurstöðunum segjast karlar (35%) rekast oftar á slíkt efni á netinu en konur (21,4%).

Yngsti aldurshópurinn sagðist oftast hafa rekist á hatursfullt efni á netinu á tímabilinu en þrír af hverjum fjórum þátttakendum á aldrinum 18 til 29 ára sögðust hafa rekist á slíkt efni að minnsta kosti vikulega. Þar af sögðust 41,7 prósent hafa rekist á slíkt efni daglega.

Af þeim sem höfðu rekist á hatursfullt efni á netinu síðastliðna 12 mánuði sögðust 44 prósent ekki hafa gert neitt þegar þeir rákust á efnið. Samkvæmt niðurstöðum brugðust karlar síður við en konur. Þá var hlutfall hægrisinnaðra (58,2%) sem gerðu ekkert til að bregðast við slíku efni töluvert hærra en vinstrisinnaðra (29,6%).

Þá sögðust 56,6 prósent þátttakenda oft vera í símanum á salerninu og 36,3 prósent eiga erfitt með að horfa á heila mynd, þátt eða íþróttaviðburð án þess að fara í símann.

Þá sagði um helmingur þátttakenda að það síðasta sem þeir geri fyrir svefn og það fyrsta sem þeir geri eftir að þeir vakna sé að kíkja í símann. Tæplega 47 prósent þátttakenda sögðust oft fylgjast með tveimur eða fleiri skjám á sama tíma heima hjá sér og um 28 prósent þátttakenda sögðu það koma fyrir að þeir noti símann undir stýri.

Þriðjungur þarf að horfa eða hlusta til að sofna

Um 29 prósent þátttakenda á aldrinum 18 til 39 ára sögðust þurfa að hlusta eða horfa á eitthvað í símanum til að geta sofnað og nærri helmingur þátttakenda á aldrinum 18 til 29 ára sögðust eiga erfitt með að borða án þess að horfa á myndbönd, þætti, myndir eða skrolla í símanum á meðan.

Ef horft er til aldurshópsins fyrir ofan, 30 til 39 ára, má sjá að rúmur helmingur telur sig eiga erfitt með að horfa á heila mynd, þátt eða íþróttaviðburð án þess að fara í símann. Þetta hlutfall fer svo lækkandi eftir aldri.

„Þá er líka áhugavert að velta fyrir sér bara hvernig við erum að nota síma og tæki og skjái í okkar daglega lífi og við erum að sjá að það er svona í kringum helmingur sem er að nota símana oft á salernum. Þetta er svona það seinasta sem við gerum áður en við förum að sofa og það fyrsta sem við grípum í þegar við vöknum á morgnana,“ segir Skúli. 

Rúmlega helmingur þátttakenda (51,7%) sagðist hafa rekist á efni á netinu sem innihélt hatursfullar tilvísanir í garð einhverra hópa a.m.k. vikulega síðastliðna 12 mánuði.

Flestir vilja hærra aldurstakmark á samfélagsmiðlum

Um 77 prósent þátttakenda telur að aldurstakmark á samfélagsmiðlum ætti að vera 16 ára eða yngra. Rúmur þriðjungur aðspurðra var á þeirri skoðun að aldurstakmark á samfélagsmiðlum ætti að vera 16 ára. 17 prósent þátttakenda sögðu það eiga að vera annaðhvort 15 ára og 16,8 prósent 18 ára. Athygli vekur að einungis 10,1 prósent þátttakenda sögðu að aldurstakmarkið ætti að vera 13 ára, sem er núverandi aldurstakmark helstu samfélagsmiðla. Þá voru einungis 4,2 prósent þeirrar skoðunar að aldurstakmarkið ætti að vera lægra en 13 ára og 3,9 prósent að ekkert aldurstakmark ætti að vera á samfélagsmiðlum.

Í samantekt Fjölmiðlanefndar kemur fram að við úrvinnslu hafi gögnin vegin til samræmis við tölur Hagstofunnar þannig að hópurinn sem svarar endurspeglar þjóðina út frá kyni, aldri, búsetu og menntun. Við vigtun gagna getur birst örlítið misræmi í fjöldatölum og hlutföllum sem orsakast af námundun.

Samantekt Fjölmiðlanefndar má nálgast með því að smella hér.

Fréttin hefur verið uppfærð með viðtali við Skúla Braga Geirdal.