Leik­tjöldin

Það er eitthvað meira en lítið bogið við það að rannsóknin á brunanum á Stuðlum skuli teygja sig yfir 17 mánuði og að sakborningarnir séu orðnir níu talsins. Ég vona innilega að ég sé ekki einn um þá skoðun að það sé ómannúðlegt að láta fólk dvelja í slíkri óvissu jafn lengi og raun ber vitni – fólk sem taldi sig vera að vinna vinnuna sína af heilindum við erfiðar aðstæður. Þessi dráttur er óskiljanlegur.

Ég þekki starfsemina á Stuðlum vel eftir tæp 17 ár þar innanhúss, bæði sem ráðgjafi, hópstjóri og vaktmaður. Ég man vel eftir fyrri brunanum og vann sjálfur á neyðarvistuninni þar sem nýjasta slysið varð. Þótt ég þekki ekki smáatriði þessa tiltekna atviks, annað en að tveir starfsmenn hafi verið á vakt, þá veit ég af reynslunni að svona mál eiga sér alltaf fleiri en tvær hliðar. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr neinu, heldur þvert á móti; þetta er hryllilegur harmleikur fyrir alla hluthafa og hugur minn er hjá aðstandendum drengsins og líka starfsmönnum og fjölskyldum þeirra.

Þegar völdin spilla

Harmleikir eins og Breiðavíkurmálið, Laugaland og Bakkakot fengu að viðgangast vegna þess að fólk taldi sig geta gert hvað sem er í skjóli kerfisins og eftirlitið klikkaði. Þegar fólk er komið með ótakmarkað vald yfir varnarlausum börnum getur illa innrætt fólk misnotað það vald á hrottalegan hátt.

Mér er sérstaklega minnisstæð heimsókn starfsmanna Stuðla að Laugalandi hér á árum áður. Þegar við sátum í rútunni á leiðinni heim ræddum við nokkrir reynslumiklir starfsmenn saman um hversu óeðlilega fullkomið allt virtist vera. Það sást ekki rykkorn, yfirborðið var slétt og fágað og stúlkurnar nánast heilsuðu okkur með hermannakveðju. Við vorum sammála um að þarna hefðu verið sett upp leiktjöld. Það er sár tilhugsun í dag að maður hafi ekki treyst eigin innsæi og rannsakað málið frekar því síðar kom í ljós að tilfinningin var rétt: það var ekki allt með felldu.

Barn flutt eins og ferðataska

Ég þekki það sjálfur á eigin skinni að vera rifinn upp með rótum af valdastofnunum. Sem barn var ég fluttur á milli landshluta eins og hver önnur ferðataska, einfaldlega vegna þess að ég varð ekki læs nógu snemma. Barnavernd Kópavogs stillti foreldrum mínum upp við vegg og hótaði að taka mig af þeim til sjálfræðisaldurs ef þeir afsöluðu mér ekki í þeirra hendur.

Við tók vistun á misjöfnum heimilum þar sem æskunni var beinlínis rænt á sumum þeirra. Tengslaröskunin var algjör og á sumum stöðum var foreldrum mínum bannað að hafa samband við mig svo það „truflaði ekki vistunina“. Allt var þetta vegna höfuðhöggs sem ég fékk sem barn sem leiddi til námserfiðleika. Á árunum 1979–80 þýddi það einfaldlega að maður var stimplaður „tossi“ eða letingi sem væri „óalandi og óferjandi“.

Ég gleymi því aldrei þegar pabbi, á dánarbeði sínu 91 árs að aldri, grátbað mig fyrirgefningar á því að hafa ekki getað stöðvað þetta því þetta hafði legið eins og mara á honum allt lífið og taldi sig hafa brugðist mér. Foreldrar mínir áttu aldrei séns í kerfinu. Þeim hef ég fyrirgefið en barnaverndinni mun ég aldrei fyrirgefa.

Stimpillinn sem eyðileggur líf

Sársaukinn situr víða. Ég man enn þegar ég þurfti að standa við hlið kennaraborðsins í nestistímanum og lesa upphátt fyrir bekkinn, níu ára. Ég stamaði, eldrauður í framan, á meðan kennarinn greip fram í fyrir hvert orð sem ég bar rangt fram, þar til hann sagði loks fyrirlitlega: „Farðu og sestu, þú verður aldrei neitt nema aumingi með þessa frammistöðu.“ Niðurlægingin var slík að ég man þetta eins og þetta hafi gerst í gær.

Í „Tossaskólanum“ sem ég var sendur í kynntist ég dreng sem var ári eldri en ég. Í þessum skóla voru líka alvarlega þroskaskertir einstaklingar og það sér það hver í hendi sér að það var ekki til að bæta sjálfsmyndina því nóg var eineltið á þessum árum og hugtakið einelti var ekki til einu sinni þá. Hann hefur varið meira en hálfri ævinni á bak við lás og slá, eyðilagður af kerfinu, og mun líklega vera á framfæri ríkisins þar til hann dregur síðasta andardráttinn.

Þetta ætti að vera samfélaginu víti til varnaðar. Við þurfum að vakna og gera eitthvað róttækt í stað þess að horfa upp á leiktjöldin. Enginn fæðist vondur – það er kerfið sem oft býr til þann sársauka ómeðvitað og meðvitað sem síðar verður að vandamáli.

Höfundur er áhugamaður um betra samfélag.