Er AMOC kerfisáhættan í Epstein-skjölunum?

Nei - Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) kemur ekki fyrir í Epstein-skjölunum. Samlíkingin varpar ljósi á hvernig fjölmiðlaumræða beinist að dramatískum afhjúpunum á kostnað kerfislægra loftslagsógna.

Sömu tilhneigingu má greina í íslenskri umræðu. Þrátt fyrir vaxandi vísbendingar um veikingu AMOC - lykilkerfis sem mótar loftslag Norður-Atlantshafsins og þar með Íslands - fær kerfisáhætta og mögulegir vendipunktar litla og sundurlausa umfjöllun. Hér er rýnt í stöðu vísindanna og hvers vegna varasamt er að gera lítið úr þessari áhættu.

AMOC sem kerfisáhætta

Loftslagsumræða snýst oft um hægfara breytingar: hækkandi hita, bráðnun jökla og tíðari öfgaveður. En loftslagskerfið inniheldur einnig ferla sem geta breyst hratt þegar ákveðin mörk eru rofin. AMOC er einn þeirra.

Hringrásin flytur heitan sjó norður á bóginn og kaldan suður aftur og hefur mótað loftslag Norður-Atlantshafs í árþúsundir. Breytist hún verulega, hefur það áhrif langt út fyrir hafið sjálft.

Íslensk stjórnvöld hafa skilgreint mögulegt hrun AMOC sem þjóðaröryggisógn. Ný norræn samantekt, kynnt af Veðurstofu Íslands, undirstrikar þörfina á aukinni vöktun, viðbúnaði og öflugum loftslagsaðgerðum.

Hvað segja vísindin?

Viðkvæmni veltihringrásarinnar er ekki ný hugmynd. Um miðja síðustu öld sýndi bandaríski haffræðingurinn Henry Stommel fram á að ferskvatnsinnstreymi gæti raskað jafnvægi hennar.

Rannsóknir benda til að AMOC sé að veikjast vegna hlýnunar sjávar og aukins ferskvatns frá Grænlandi, sem lækkar seltu yfirborðssjávar á norðlægum breiddum, dregur úr sökkvun og veikir þar með varmaflutning hringrásarinnar.

Mynd 1. Loftslagslíkön IPCC sýna hraða veikingar AMOC.

IPCC er skýrt í nýjustu matsskýrslu sinni (AR6): Mjög líklegt er að AMOC veikist á þessari öld í öllum losunarsviðsmyndum. Skyndilegt hrun fyrir árið 2100 er metið ólíklegt með miðlungs trausti.

Mælingar á svonefndum „fingraförum“ í hitamynstri Norður-Atlantshafsins - meðal annars kuldapolli suður af Grænlandi („cold blob“) sem hefur kólnað þrátt fyrir hnattræna hlýnun - benda til þess að hringrásin sé nú veikust í yfir þúsund ár.

Það mat nær þó fyrst og fremst til tímabilsins fram til loka aldarinnar. Loftslagskerfið stöðvast ekki árið 2100 — og nýrri rannsóknir beina sjónum lengra fram í tímann.

En nú eru komin líkön sem fara lengra en tímamörk IPCC-matsins. Þau sýna að líkur á mjög veikri eða stöðvaðri hringrás aukast verulega eftir aldarmót ef losun helst há. Við mikla losun eru líkurnar metnar um 70%, við miðlungs losun um 37% og jafnvel við lága losun um 25%.

Mynd 2. Áætluð hætta á stöðvun eða mjög veikri AMOC veltihringrás eftir 2100.

Óvissa um nákvæma tímasetningu breytir ekki því að hér er um raunverulega kerfisáhættu að ræða — og hversu mikil hún verður ræðst af losun á næstu áratugum.

Í öðrum kerfum samfélagsins - fjármálum, almannavörnum eða varnarmálum - væru slíkar líkur taldar kalla á virka áhættustýringu.

Af hverju þetta skiptir Ísland máli

Fyrir Ísland snýst þetta ekki um fræðilegar vangaveltur heldur grunnforsendur samfélagsins. Breytingar á hringrásinni geta haft áhrif á hitafar, veðurmynstur og vistkerfi sjávar, með afleiðingum fyrir fiskistofna, landbúnað, orkuframleiðslu og aðrar auðlindir sem efnahagur landsins byggir á.

Þetta snýst ekki um veðrið næsta vetur heldur stöðugleika loftslagskerfisins sem við reiðum okkur á til langs tíma.

Stjórnvöld þurfa að tryggja samfellda vöktun, stöðugt fjármagn til rannsókna og að niðurstöður nýtist beint í stefnumótun. Það felur meðal annars í sér að greina kerfisbundið hvaða áhrif veikari hringrás gæti haft á fiskistofna við Ísland - auðlind sem byggir upp stóran hluta þjóðartekna. Jafnframt þarf að hraða samdrætti í losun, því þar liggur ábyrgðin.

AMOC birtist ekki í afhjúpunarskjölum heldur í mælingum sem safnast upp ár eftir ár. Hún vekur ekki augnablikshneyksli - en getur haft dýpri og varanlegri áhrif.

Ákvörðunin liggur hjá okkur - ekki í hafinu.

Höfundur er félagi í Hellnaskeri , hugveitu um sjálfbærni og loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.

Heimildir

IPCC AR6, WG1 & WG2 – Hafstraumar, loftslag og áhættumat

Veðurstofa Íslands (2026) - Norræn skýrsla um AMOC: Þörf á öflugri loftslagsaðgerðum, vöktun og viðbúnaði

Ditlevsen & Ditlevsen (2023), Nature Communications - Tölfræðilegt mat á vendipunkti

Caesar o.fl. (2018) - „Fingerprint“ veikingar AMOC

Rahmstorf o.fl. (2025) - Langtímaveiking og ný gögn

Drijfhout o.fl. (2025) - CMIP6 líkön og möguleg stöðvun eftir 2100

van Westen o.fl. (2024) - Science Advances: - Nýja viðvörunarmæling byggð á eðlisfræðilegum eiginleikum kerfisins í loftslagslíkani