Af hverju fjölgar ör­yrkjum? Svarið er ekki það sem þú heldur

Þegar rætt er um fjölgun öryrkja er oft látið að því liggja að fólk sé að nýta sér kerfið. Að örorka sé orðin valkostur. Sú mynd stenst illa raunveruleikann.

Örorka er neyðarástand í lífi einstaklings – ekki valkostur. Þegar öryrkjum fjölgar þurfum við að spyrja hvað í samfélaginu hafi brugðist.

Fólk lendir í slysum. Fólk veikist skyndilega, þróar með sér langvinna sjúkdóma og verður fyrir áföllum. Börn fæðast fötluð. Ungmenni greinast með alvarlegar raskanir. Það er ýmislegt sem getur komið uppá sem verður þess valdandi að einstaklingur dettur út af vinnumarkaði. Enginn skipuleggur líf sitt í kringum örorku.

Þegar kerfin ná ekki utan um fjölbreytileikann

Fötlun mótast ekki eingöngu af heilsufari heldur líka af umhverfi.

Skólakerfi sem gerir ráð fyrir að öll börn passi í sama formið getur aukið vanda barna með ADHD, einhverfu og aðra námsörðugleika. Skólaforðun, kvíði og álag á fjölskyldur eru raunverulegar afleiðingar. Foreldrar minnka starfshlutfall eða enda í endurhæfingu og jafnvel á örorku vegna langvarandi streitu. Kennarar starfa við miklar kröfur og takmörkuð úrræði og sumir enda í kulnun. Vandi eins barns getur þannig haft keðjuverkandi áhrif á heila fjölskyldu – og jafnvel á starfsfólk skólans og þeirra fjölskyldur.

Umhverfi getur einnig aukið líkamlega og andlega fötlun. Þegar byggingar, samgöngur og vinnustaðir eru ekki hannaðir með algilda hönnun að leiðarljósi verður fötlunin meiri en hún þyrfti að vera. Aðgengi er ekki sérlausn – það er forsenda þátttöku á vinnumarkaði.

Þegar kerfin taka ekki mið af fjölbreytileika fólks aukast líkur á að fleiri falli út.

Heilbrigðiskerfi og endurhæfing – ójöfnuður í aðgengi

Sama mynstur sést í heilbrigðiskerfinu.

Langir biðlistar eftir sérfræðilæknum. Takmarkað aðgengi að greiningu og meðferð. Skerðingar á niðurgreiðslum meðferða og lyfja hjá sjúkratryggingum. Sálfræðiþjónusta sem margir þurfa að greiða sjálfir.

Vandinn byrjar oft á heilsugæslunni. Fólk bíður lengi eftir tíma hjá heimilislækni og þegar tími fæst er stundum aðeins hægt að ræða eitt erindi, þótt einkenni kunni að tengjast saman. Samskipti eru að miklu leyti rafræn og erfitt getur verið að fá skýringar eða svara til baka. Þetta hentar illa þegar glímt er við flókin eða samverkandi einkenni.

Þegar snemmtæk íhlutun bregst lengist veikindatíminn og líkur aukast á langvinnum vanda.

Hér birtist einnig ójöfnuður í endurhæfingu. Sumir fá aðgang að skipulögðu utanumhaldi, teymisvinnu og niðurgreiddri þjónustu í sérhæfðum endurhæfingarúrræðum eins og VIRK, þar sem markvisst er unnið að endurkomu til virkni.

Aðrir, sem eru eingöngu inni í almenna heilbrigðiskerfinu, standa einir án teymis í kringum sig og þurfa sjálfir að finna úrræði og greiða kostnaðinn úr eigin vasa. Ekki allir hafa fjármagn til þess og því er hætta á að þeir geti ekki nýtt sér þau úrræði sem þeir þurfa á leið til bata. Það vantar úrræði sambærileg VIRK þar sem tryggt væri gott utanumhald fyrir fólk í endurhæfingu innan heilbrigðiskerfisins, með greiðu aðgengi að læknum, hjúkrunarfræðingum og sálfræðingum.

Það er öfugsnúið að þeir sem eru verr staddir heilsufarslega og fjárhagslega hafi lakara aðgengi að skipulögðu utanumhaldi.

Munurinn á utanumhaldi og fyrirsjáanleika er verulegur. Þegar teymi vinnur markvisst að bata eykst raunhæfur möguleiki á endurkomu til vinnu.

Við þetta bætist óvissa í kringum greiðslur. Afgreiðsla umsókna um endurhæfingu eða framlengingu hjá Tryggingastofnun getur tekið allt að sex vikur. Á meðan ríkir óvissa um afkomu. Slík bið eykur streitu á viðkvæmum tíma.

Fjárhagsáhyggjur og óvissa auka kvíða. Kvíði hægir á bata. Hægur bati eykur líkur á örorku. Þannig getur myndast vítahringur sem erfitt er að brjótast út úr.

Launavísitalan í stærra samhengi

Í þessu samhengi skiptir máli að ræða tengingu örorkugreiðslna við launavísitölu.

Slík tenging er ekki umbun. Hún er trygging fyrir því að fólk sem hefur misst vinnufærni dragist ekki ár frá ári aftur úr almennri launaþróun.

En hún leysir ekki rót vandans ein og sér. Ef markmiðið er raunverulega að fækka öryrkjum verðum við að horfa á heildarmyndina: aðgengi, snemmtæka íhlutun, algilda hönnun, heildstæða endurhæfingu og fyrirsjáanleika í stuðningskerfum.

Kerfi sem refsar sjálfstæði

Þegar fólk lendir á örorku tekur við kerfi sem í reynd getur refsað því fyrir að reyna að standa á eigin fótum.

Launamaður getur tekið aukavinnu, leigt út eign eða byggt upp sparnað án þess að grunnlaunin séu skert. Öryrki nýtur ekki sömu stöðu. Ef einstaklingur á íbúð og reynir að leigja hana út í fjárhagsvanda skerðast örorkugreiðslur á móti. Sama á við um vexti af sparnaði. Að byggja upp varasjóð eða reyna að styrkja eigin stöðu getur leitt til lækkunar á framfærslu.

Þótt markmiðið sé jafnræði hefur framkvæmdin þau áhrif að sjálfsbjargarviðleitni verður fjárhagslega áhættusöm. Kerfið sendir þau skilaboð að það sé öruggara að gera ekki neitt en að reyna að bæta stöðuna.

Stuðningskerfi á að vera stökkpallur til aukins sjálfstæðis — ekki festing sem heldur fólki niðri.

Hver er hvati til að „vilja gerast öryrki“?

Það er stundum talað um örorku eins og hún sé þægilegur kostur. En hver væri hvati til að velja líf við lágmarksframfærslu, tekjutengdar skerðingar, stöðugt eftirlit og flókið regluverk þar sem sjálfsbjargarviðleitni getur leitt til lækkunar greiðslna? Hver væri hvati til að fara í gegnum langt ferli endurhæfingar, mats, synjana og endurmats?

Öryrkjar búa ekki aðeins við fjárhagslega óvissu heldur einnig við reglulegt mat á réttindum sínum. Tekjur eru yfirfarnar, aðstæður metnar og staða endurskoðuð. Það er ekki líf sem flestir myndu velja ef raunhæfur kostur væri til staðar.

Örorka er ekki verðlaun. Hún er niðurstaða þess að heilsan – eða aðstæðurnar – héldu ekki lengur. Ef umræðan á að vera sanngjörn verðum við að hætta að byrja á tortryggni og byrja frekar á raunveruleikanum.

Örorka er ekki vandamálið. Hún er afleiðing.

Ef fleiri detta út af vinnumarkaði verðum við að þora að horfa á kerfin sem áttu að grípa þau — skólakerfið, heilbrigðiskerfið, endurhæfinguna og stuðningskerfin í kringum afkomu.

Að ræða „fjölgun“ án þess að ræða orsökina er einföldun sem þjónar engum.

Ef við viljum færri á örorku þurfum við að byggja samfélag sem grípur fólk fyrr, styður það betur og gerir því kleift að taka þátt.

Samfélag sem sparar í forvörnum og aðgengi mun alltaf borga í örorku.

Höfundur hefur persónulega reynslu af endurhæfingu.