Hver er mál­svari dýranna?

Þegar umræðu um dýravelferð ber á góma í samfélaginu er oft fleygt því fram að hér séu annað hvort engir málsvarar dýra eða þá að sjálfskipaðir hópar þurfi að standa gegn yfirvöldum til að tryggja það að einhver tali rödd dýranna gagnvart andvaraleysi yfirvalda.

Þá þarf að spyrja sig næstu spurningar: Hvaða aðilar eru það sem raunverulega stíga inn í alvarlegar aðstæður, jafnvel setja sitt eigið öryggi í hættu, til að bjarga dýrum? Er það virkilega enginn? Svarið við þeirri spurningu er: Við hjá Matvælastofnun!

Þegar upp koma mál þar sem brotið er á borgurum, þá stígur lögreglan inn. Sambærilegt, þegar upp koma mál þar sem brotið er á dýrum, þá stígum við inn. Við erum á vaktinni um allt land, við bregðumst við þegar upp koma erfið mál, við förum stundum inn í hættulegar aðstæður jafnvel með aðstoð lögreglu og dómsúrskurð, allt til að bjarga dýrum. Það er því stórfurðulegt þegar aðilar sem bæði þekkja vel til stjórnsýslu og/eða dýravelferðar tjái sig opið um að stjórnvöld, hvort sem er Matvælastofnun eða ráðuneytið, láti dýravelferð lönd og leið eða jafnvel taki svo sterkt til orða að dýraníð sé látið líðast.

Þá væntanlega spyr fólk: Af hverju bregst Matvælastofnun ekki við dýravelferðarbrotum? Jú við bregðumst við:

• Árið 2025 eru tæplega 1.200 umráðamenn dýra og dýraeigendur heimsóttir í reglubundnu eftirliti.
• Um 400 eftirlit verða svo til upp úr reglubundnu eftirliti sem hafa einkum þann tilgang að fylgja eftir frávikum sem koma upp við reglubundið eftirlit og varða fyrst og fremst dýravelferð.
• Við rýnum hverja einustu ábendingu sem er send inn og förum í óboðað eftirlit til dýraeigenda. Á nýliðnu ári bárust ríflega eitt þúsund ábendingar til Matvælastofnunar sem vörðuðu dýravelferð- og dýrasjúkdóma.
• 92% tilkynninga hafði verið lokað eða voru í vinnslu undir lok ársins.

Sem betur fer er stærsti hluti dýraeigenda meðvitaður um dýravelferð og réttindi dýra og hugsar vel um dýrin sín. Þetta sýna niðurstöður eftirlits en skráð frávik í eftirlitsheimsóknum, sem varða dýravelferð, eru um 6% af heildarfjölda þeirra skoðunaratriða sem yfirfarin eru við reglubundið eftirlit og eftirfylgni þess eftirlits. Hins vegar eru oft misjafnir sauðir í mörgu fé eins og alls staðar í þjóðfélaginu. Í þeim tilfellum beitum við þeim úrræðum sem við höfum. Til að ná fram úrbótum þá beitum við dagsektum eða látum framkvæma verk á kostnað eigenda. Ef brot eru fullframin þá leggjum við á stjórnvaldssektir.

Til frekari glöggvunar var dagsektum beitt í 44 tilvikum árið 2025 og 58 tilvikum árið áður. Álagðar stjórnvaldssektir voru 12 árið 2025 og 20 talsins árið 2024. Ef heilsu eða lífi dýra er ógnað í aðstæðum, eða við teljum öllum öðrum úrræðum hafi verið beit án árangurs, þá beitum við harðasta úrræðinu sem er vörslusvipting eiganda á dýrunum. EN, hafa ber í huga að hvert mál er einstakt! Því er ómögulegt að bera þau saman og ákvarðanir sem við tökum í mismunandi málum út frá þeim takmörkuðu upplýsingum sem við getum veitt almenningi og fjölmiðlum. Alls voru skráð ríflega 80 stjórnvaldsaðgerðamál sem vörðuðu dýravelferð árið 2025.

Hvenær kærir Matvælastofnun dýravelferðarbrot til lögreglu? Við vitum öll að lögreglan er undir miklu álagi og mörg mál sem eru á þeirra borði. Stærsta hluta mála sem koma á borð Matvælastofnunar lýkur með stjórnvaldsákvörðun stofnunarinnar, s.s. stjórnvaldssektum. Samkvæmt lögum um velferð dýra ber að vísa einungis brotum sem teljast meiriháttar til lögreglu, þ.m.t. brotum sem framin eru með vítaverðum hætti eða aðstæður sem auka mjög á saknæmi brots. Dýravelferðarlögin gera þannig ráð fyrir að Matvælastofnun klári önnur mál, því að skynsamlegast er að sérfræðingar með fagþekkingu og menntun í málaflokknum eru best til þess fallnir að rannsaka brot á dýravelferð og tryggja framgang þeirra gegnum ákvarðanatöku um stjórnsýsluaðgerðir. Það er því lokaúrræði Matvælastofnunar þegar málið er talið það alvarlegt að nauðsynlegt sé jafnvel að dæma dýraeigenda frá því að eiga dýr, að mál séu kærð til lögreglu. Matvælastofnun getur bannað aðila tímabundið að halda dýr, en nauðsynlegt er að fá aðkomu lögreglu og dómstóla til að taka langtímaákvörðun. Matvælastofnun hefur kært 18 mál til lögreglu síðan 2016.

Það erum við sem stígum inn í málin. Það erum við, sem jafnvel á kostnað okkar eigin öryggis, björgum dýrum úr hættulegum aðstæðum. Á okkur hefur verið ráðist. Við höfum verið beitt hótunum. Við höfum þurft að fá áverkavottorð vegna árása. Við erum smánuð á samfélagsmiðlum en væntanlega vegna ákveðins þekkingarleysis. Við höfum þurft að kæra okkar viðskiptavini til lögreglu vegna ofbeldis. Sem betur fer er þetta ekki algengt en langt frá því að vera óþekkt.

Það erum við sem raunverulega vinnum að bættri dýravelferð með beinhörðum aðgerðum alla daga. Við störfum hjá Matvælastofnun því við brennum fyrir dýravelferð og við vitum að á hverjum degi erum við með okkar beinu aðgerðum að bæta heiminn smátt og smátt. Við erum auðvitað ekki hafin yfir gagnrýni og gerum mistök, enda erum við mannleg eins og allir. Við verðum líka að fylgja þeim ramma sem utan um okkur er settur með lögum og reglugerðum, enda teldist það til tíðinda ef lögreglan færi að taka hentisemisákvarðanir sem væru utan við þeirra heimildir. En það erum við sem á hverjum degi vöknum upp, tökum til starfa og getum talið upp öll þau dýr sem við höfum með beinum aðgerðum bjargað. Hversu margir geta sagt það?

Höfundur er forstjóri Matvælastofnunar.