Matar­æði stétta­skiptingarinnar: Þegar hollusta verður for­réttindi

Á meðan skólakerfið herðir reglur um hollustu og bannar unnin matvæli til að tryggja heilbrigða framtíð barna okkar, blasir við dapurlegur veruleiki fyrir stóran hóp landsmanna. Fyrir öryrkja, aldraða og láglaunafólk er fersk og óunnin matvara – þar á meðal gott ferskt kjöt – oftast óyfirstíganlegur fjárhagslegur baggi. Við erum að skapa kerfi þar sem heilbrigði er orðið að forréttindum, á meðan þeir sem minnst mega sín eru dæmdir til að nærast á ódýrum „óþverra“ sem er fjarlægur öllum næringarfræðilegum viðmiðum.

Efnahagslega gildran – Verðlagning á „ódýrum óþverra“

Það er kaldhæðnislegt að í samfélagi þar sem lýðheilsuherferðir eru í hávegum hafðar, skuli raunveruleikinn fyrir þá tekjulægstu vera allt annar. Þegar talað er um „unnin matvæli“ erum við í raun að tala um iðnaðarframleidda vöru sem er hönnuð til að vera ódýr, endingargóð og matarlystug, en næringargildi hennar er oft í algjöru lágmarki. Þessir vöruflokkar eru stútfullir af ódýrum fylliefnum, viðbættum sykri og mettaðri fitu – allt til þess að halda framleiðslukostnaði í lágmarki.

Á hinum enda skalans höfum við ferskt kjöt, fisk og grænmeti. Fyrir marga aldraða eða öryrkja er ferskt kjöt orðið að lúxusvöru sem margir þora varla að setja í körfuna. Það þarf ekki mikla útreikninga til að sjá að þegar fjárhagsáætlunin er knapp, verða neytendur að velja það sem gefur flestar hitaeiningar fyrir minnstan pening. Þannig verður „óþverrinn“ ekki valkostur heldur nauðsynlegur lífsbjörg.

Vanvirðing og vaxandi misskipting

Það er veruleikafirrt að dæma fólk fyrir mataræði sem það hefur ekki fjárhagslegt svigrúm til að breyta. Við sjáum oft áróður um að fólk eigi bara að „elda frá grunni“ og „velja hollustu“. Þessi orðræða er ekki bara ónýt, hún er móðgandi. Hún hunzar þá staðreynd að óunnin matvara krefst tíma, orku og ekki síst peninga sem mörg heimili hafa ekki yfir að ráða. Þegar foreldri eða einstaklingur á lágum bótum horfir upp á að heilt kíló af fersku kjöti kostar það sama og margar máltíðir af unnum tilbúnum réttum, er valið ekki tekið með hugann við heilsuna – það er tekið með hugann við afkomu.

Afleiðingarnar fyrir samfélagið

Þessi „mataræðis-stéttaskipting“ hefur afdrifaríkar afleiðingar. Við erum að rækta með okkur heilbrigðisvanda sem mun kosta okkur öll dýrum dómum í framtíðinni. Lífsstílssjúkdómar eins og sykursýki, hjartasjúkdómar og offita eru óhjákvæmileg afleiðing af því að nærast eingöngu á unninni matvöru. Í stað þess að einblína á að banna óhollustu í skólum með boðum og bönnum, ættu stjórnvöld að einbeita sér að því að gera ferska matvöru aðgengilega öllum.

Hollusta má ekki vera forréttindi þeirra efnameiri. Ef við viljum byggja upp heilbrigða þjóð þá verður grunnfæða – ferskt kjöt, fiskur og grænmeti – að vera niðurgreidd eða á verði sem gerir fólki kleift að lifa mannsæmandi lífi án þess að skerða heilsuna.

Lokaorð

Það er kominn tími til að stjórnvöld hætti að horfa framhjá þessari staðreynd. Við getum ekki krafist þess að almenningur lifi heilbrigðu lífi ef kerfið sjálft gerir það ómögulegt fyrir þá sem minnst mega sín. Ferskur og næringarríkur matur er ekki lúxusvara – það er grundvallarréttur hvers manns. Þangað til að við náum að brúa þetta bil, munum við halda áfram að vera samfélag þar sem heilsan ræðst af því hversu þykkt veskið er, frekar en viljanum til að lifa vel.

Höfundur er ellilífeyrisþegi.