Ís­land á kross­götum: Er kominn tími til að velja öryggi fram yfir ó­vissu?

Ísland stendur nú á sögulegum tímamótum þar sem gömul svör duga ekki lengur við nýjum spurningum. Undanfarin misseri hefur heimurinn tekið stakkaskiptum; vaxandi spenna á Norðurslóðum, innrás Rússa í Úkraínu og vaxandi óvissa um framtíðarhlutverk Bandaríkjanna í vestrænu varnarsamstarfi, hafa þvingað okkur til að endurmeta stöðu okkar. Á sama tíma og þjóðin glímir við hátt vaxtastig og húsnæðisskort, skjóta upp kollinum hugmyndir um olíuvinnslu á Drekasvæðinu sem mögulega efnahagslegan björgunarpakka fyrir Ísland.

Spurningin sem við blasir er þessi: Á Ísland að veðja á einangraða auðlindanýtingu í von um skjótan gróða, eða er eina raunhæfa leiðin til að tryggja velsæld og öryggi fólgin í fullri aðild að Evrópusambandinu?

Mýtan um auðlindatapið

Eitt lífseigasta vopnið í orðræðu andstæðinga ESB-aðildar er sú staðhæfing að innganga jafngildi því að afhenda „Brussel“ lyklana að náttúruauðlindum okkar. Þegar rýnt er í staðreyndir kemur annað í ljós. Þótt ESB hafi sett sér metnaðarfull markmið með Græna sáttmálanum (European Green Deal), þá kveður 194. grein sáttmálans um starfshætti sambandsins (TFEU) skýrt á um að aðildarríki haldi rétti sínum til að ákveða skilyrði fyrir nýtingu eigin orkuauðlinda.

Danmörk er skýrt dæmi. Þeir hafa nýtt olíu- og gasauðlindir sínar í Norðursjó í áratugi innan ESB. Ákvörðun þeirra um að hætta leit var tekin á pólitískum forsendum í Kaupmannahöfn, ekki vegna skipana frá Brussel. Fullyrðingar um að ESB myndi sjálfkrafa banna olíuvinnslu á Drekasvæðinu eru því einföldun. Hins vegar myndum við þurfa að starfa innan strangari umhverfisreglna, sem í raun mætti telja kost frekar en galla í ljósi loftslagsvárinnar.

Drekasvæðið: Happdrætti eða gildra?

Drekasvæðið hefur lengi verið sveipað dulúð efnahagslegra hillinga. En við þurfum að vera raunsæ. Olíuvinnsla á þessum slóðum er tæknilega flókin, dýr og háð mikilli óvissu. Alþjóðaorkumálastofnunin (IEA) hefur gefið það út að ef við ætlum að ná kolefnisjafnaðri framtíð fyrir 2050, sé ekki þörf á nýjum olíu- og gasverkefnum.

Fyrir smáþjóð eins og Ísland væri það gríðarleg fjárhagsleg áhætta að leggja innviði okkar og efnahag undir auðlind sem heimurinn er að reyna að leggja til hliðar. Aðild að ESB myndi frekar ýta okkur í átt að sjálfbærri nýsköpun og nýtingu á hreinni orku, þar sem Ísland hefur raunverulega sérstöðu og samkeppnisforskot á heimsvísu.

Öryggi í ólgusjó stjórnmálanna

Við getum ekki horft framhjá því að varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 er ekki lengur eina og ófrávíkjanlega tryggingin fyrir öryggi okkar. Bandaríkin hafa fært áherslur sínar í vaxandi mæli að Grænlandi og óbeinni samkeppni við Kína. Ísland þarf á baklandi að halda sem deilir gildum okkar um lýðræði og réttarríkið.

Aðild að ESB myndi ekki leysa NATO af hólmi, en hún myndi styrkja stöðu okkar innan evrópska öryggiskerfisins. Í dag erum við „regluþegar“ í gegnum EES-samninginn; við innleiðum gerðir eins og orkupakka og reglugerðir um netöryggi án þess að hafa fulltrúa við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Með fullri aðild fengjum við rödd þar sem hagsmunir okkar eru vegnir og metnir.

Húsnæðismarkaður og vaxtaumhverfi

Hagsmunir almennings og dagleg afkoma eru snar þáttur í þessari umræðu. Íslenski húsnæðismarkaðurinn hefur einkennst af óstöðugleika og okurvöxtum sem fylgja örkrónunni. Með inngöngu í ESB og síðar upptöku evru myndi vaxtastig á Íslandi færast nær því sem gerist á meginlandinu.

Ef íslensk heimili gætu tekið húsnæðislán á kjörum sem sambærileg eru við það sem þekkist í Finnlandi eða Þýskalandi, myndi ráðstöfunarfé vaxa verulega. Jafnframt myndi fjórfrelsið auðvelda erlendum verktökum að koma inn á markaðinn, auka samkeppni og lækka byggingarkostnað. Evrópskur stöðugleiki er besta vörnin gegn þeim verðbólguskotum sem hafa leikið íslensk heimili grátt í áratugi.

Heilbrigðis- og skólakerfið: Gæði í gegnum samvinnu

Þótt heilbrigðis- og menntamál séu að mestu í höndum þjóðríkjanna, þá myndi ESB-aðild hafa jákvæð áhrif. Samvinna um lyfjakaup myndi einnig lækka kostnað fyrir ríkissjóð, líkt og sást í bóluefnaöflun í COVID-19 faraldrinum. Aðgengi sjúklinga að sérhæfðri þjónustu erlendis yrði tryggara og einfaldara.

Í skólakerfinu myndi full aðild dýpka þátttöku okkar í rannsókna- og menntaáætlunum á borð við Horizon Europe og Erasmus+. Í stað þess að vera gestir í samstarfinu, yrðum við virkir þátttakendur í að móta framtíð menntunar í Evrópu, sem tryggir að íslensk ungmenni séu samkeppnishæf á alþjóðlegum vettvangi.

Sjávarútvegurinn: Skörp samningsmarkmið

Sjávarútvegurinn hefur verið stærsti þröskuldurinn, en hann er ekki óyfirstíganlegur. Sameiginleg fiskveiðistefna ESB (CFP) byggir á sögulegum veiðiréttindum. Reynslan sýnir að ESB er fært um að semja um sértækar lausnir fyrir ríki þar sem ákveðnar atvinnugreinar vega þungt. Með því að tryggja stjórn yfir eigin miðum í samningum, líkt og búast má við að hægt sé miðað við fordæmi annarra eyríkja, yrði aðgangur að stærsta innri markaði heims án tolla og hindrana gríðarleg vítamínsprauta fyrir greinina.

Niðurstaða: Framtíðin kallar

Umræðan um ESB-aðild á ekki að snúast um glatað fullveldi, heldur um aukið fullveldi í gegnum samvinnu. Fullveldi smáþjóðar í hnattrænum heimi felst ekki í því að standa eina úti í kuldanum og vona að næsta olíuævintýri bjargi okkur. Það felst í því að hafa áhrif á leikreglurnar sem gilda um líf okkar.

Við stöndum frammi fyrir vali: Ætlum við að halda áfram að treysta á sveiflukennda auðlindanýtingu og óstöðugan gjaldmiðil, eða ætlum við að stíga skrefið til fulls og verða hluti af öflugasta bandalagi lýðræðisríkja í heimi?

Með ESB-aðild tryggjum við lægri vexti fyrir heimilin, stöðugra rekstrarumhverfi fyrir fyrirtæki og sterkt bakland í óvissri heimsmynd. Það er kominn tími til að láta raunsæi og langtímahagsmuni ráða för frekar en hræðsluáróður og hillingar. Framtíð Íslands er í Evrópu.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.