Í greinaflokki um hugsanlegar aðildarviðræður Íslands og ESB var í fyrstu grein, sem birtist í lok marsmánaðar, fjallað í aðalatriðum um það af hverju Ísland færi ekki í ESB – nema að uppfylltum skilyrðum. Þar kom fram að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hefðu sagt að aðildarsamningur yrði að fela í sér „forræði“ Íslands og „yfirráð“ yfir auðlindum , og að hér væri „ófrávíkjanleg krafa“ á ferð.*
Í orðabók má sjá að það að hafa forræði og yfirráð þýðir í grunninn að hafa vald yfir einhverju, ráða yfir einhverju. Hvaða samningsmarkmið féllu að þessum kröfum? Með öðru orðum hvað yrði sagt við ESB til að reyna að ná þeim fram?
Af ummælum íslenskra ráðherra að dæma um forræði og yfirráð yfir auðlindum virðist grundvallaratriði að Ísland fengi undanþágu af því tagi sem kallast „opt out“ í ESB. Það felur í sér að viðkomandi ríki fær sérstaka varanlega heimild í aðildarsamningi til að vera undanskilið í sameiginlegri stefnu ESB í tilteknum málaflokkum sem snerta auðlindir.
Í aðildarviðræðum Íslands og ESB sem hófust 2010 og hættu án samkomulags 2013 kom í ljós, sem reyndar blasti við, að sjávarútvegsstefna Íslands væri ekki í samræmi við stefnu ESB í málaflokknum. Það átti einnig við þau lög og reglur á Íslandi sem hefðu komið í veg fyrir að aðilar í ESB ríkjum fjárfestu í útgerð á Íslandi. Hjá ESB laut þetta að grundvallarreglum um frjálsa fjármagnsflutninga og frelsi til fjárfestinga.
Auk samningsmarkmiða varðandi fiskimið og orkuauðlindir þyrfti að koma fram hver yrðu samningsmarkmið af Íslands hálfu í loftslagsmálum. Þar er að óbreyttu framundan gífurlegur kostnaður fyrir íslenskt samfélag eins og ég hefur áður nefnt í fyrri greinum og jafnframt meiri kostnaður en annarsstaðar vegna þess hve hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku er á Íslandi samanborið við aðra. Hlutfallið er um 80 prósent sem ríflega þrefalt hærra en í ríkjum ESB.
Sérstaðan í loftslagsmálum er svo mikil að hún veldur því að Ísland og ESB eiga í grunninn ekki sameiginlega hagsmuni hvað þau varðar. Á því þyrfti að taka við mótun samningsmarkmiða Íslands sem tækju tillit til sérstöðu Íslands í þessum efnum.
Auðlindir Íslendinga – orka og fiskistofnar – lúta að grundvallarhagsmunum þjóðarinnar og að segja má að tilvistarhagsmunum. Afdráttarlausar kröfur íslenskra ráðherra um forræði og yfirráð yfir auðlindum er orðræða sem endurspeglar þetta. Samningur um grundvallarhagsmuni kallar ennfremur á tryggingar til framtíðar.
Sérstaðan í loftslagsmálum er svo mikil að hún veldur því að Ísland og ESB eiga í grunninn ekki sameiginlega hagsmuni hvað þau varðar.
Eins og bent var á í fyrstu greininni um hugsanlegar aðildarviðræður bendir allt til þess að ESB færi ekki í viðræður af því tagi sem felast í fram komnum kröfum Íslands. Það stafar af því að afar erfitt eða útilokað er fyrir ESB að breyta regluverki sínu og sáttmálum í aðildarviðræðum. Reyndar hefur komið fram af hálfu ráðherra að samningsstaða Íslands yrði sterk. Á hverju það er byggt er óljóst á þessu stigi en væntanlega verður það útskýrt.
Gengi ESB að kröfum um forræði og yfirráð Íslands yfir auðlindum snerist málið ekki lengur um af hverju Ísland ætti ekki erindi í ESB nema að uppfylltum skilyrðum. Þess í stað kæmi að þeirri grundvallarspurningu af hverju Ísland ætti erindi í ESB; hvaða íslenskir hagsmunir kalli á aðild. Ein leið til að átta sig á því er að skoða af hverju fyrri umsóknarríki um aðild sóttust eftir að komast í ESB. Gera samanburð á stöðu þeirra annarsvegar og Íslands hins vegar.
Önnur umsóknarríki ESB og staða Íslands
Þá kemur í ljós að þetta voru í mörgum tilvikum ríki sem sóttu um aðild eftir kalda stríðið og stofnun ESB 1993 og höfðu tilteknar og ríkar sögulegar og strategískar ástæður fyrir umsókn. Norðmenn, sem voru í NATO, höfðu síst slíkar ástæður. Finnland og Svíþjóð höfðu þær að nokkru leyti, en einkum átti þetta þó við um mið- og austur Evrópuríki og fyrrum Sovétlýðveldi. Þessi umsóknarríki vildu brjótast út úr sögunni, ef svo má að orði komast, og undan áratuga kúgun og ófrelsi sem þau höfðu mátt þola frá hendi Sovétríkjanna og leppstjórna þeirra.
Jafnframt stefndu umsóknarríkin að því að verða vestræn lýðræðis- og réttarríki og litu á aðild að ESB sem lykiláfanga á þeirri leið. Ennfremur var grundvallarmarkmið fá tryggan markaðsaðgang að ESB til að bæta lífskjör en þetta voru fátæk ríki með þeim augljósu undantekningum sem Noregur, Finnland og Svíþjóð voru.
Hópur Balkanríkja sótti um aðild að ESB eftir 2000, sum hafa fengið aðild en önnur eru í biðröð. Ýmis fyrrnefnd megineinkenni umsóknarríkja eftir kalda stríðið eiga við þau sem sóttu um eftir 2000, þar á meðal nýjustu umsóknarríkin; Georgíu, Moldóvu og Úkraínu. Þau bættust í hópinn eftir innrás Rússa í Úkraínu 2022. Mörg fyrri umsóknarríkja sóttust jafnframt aðild að ESB eftir því að komast í hóp NATO ríkja einkum af því það fól í sér bandalag við risaveldið Bandaríkin.
Hvað Ísland varðar stendur upp úr í samanburðinum að það á í grundvallaratriðum fátt ef nokkuð sameiginlegt með næstum öllum öðrum umsóknarríkjum eftir stofnun ESB 1993. Þótt það sé ljóst má til áréttingar benda á að Ísland er eitt af auðugustu ríkjum heims, á í grunninn greiðan aðgang að markaði ESB í gegnum EES samninginn, er lýðræðis og réttarríki, var stofnaðili að NATO 1949 og hefur varnarsamning við Bandaríkin.
Að Íslendingar þurfi að halla sér að ESB í „viðsjárverðum heimi“ er röksemd sem hefur heldur ekki verið útskýrð svo áþreifanlegt geti talist.
Varnarsamningurinn hvílir á samstarfi sem nær aftur til 1941 og byggir á sameiginlegum öryggishagsmunum ríkjanna tveggja í Evrópu, á Norður Atlantshafi og í vaxandi mæli á norðurslóðum. Ekkert hefur komið fram sem breytir þessu í grundvallaratriðum. Hvað nýja þáttinn varðar, norðurslóðir, hefur verið litið í Washington á Ísland sem aðkomuleið (e. gateway) að norðurslóðum. Þær eru heimshluti sem á eftir að skipta Bandaríkin sífellt meira máli ef svo fer fram sem horfir um hlýnun Jarðar og bráðnun hafíssins á Norður-Íshafi, líkt og ég hef ítarlega fjallað um í fyrri greinum.
Samanburður leiðir sem fyrr sagði í ljós að það sem einkum einkenndi stöðu næstum allra umsóknarríkja ESB á ekki við Ísland. Eina stóra atriðið sem út af stendur í samskiptum Íslands og ESB virðist vera evran og myntsamstarfið. Aðrir hagsmunir eru vissulega nefndir til sögu. Þannig hefur til dæmis utanríkisráðherra í samhengi við nauðsyn þess að ganga í ESB sagt að Íslendingar standi frammi fyrir varanlegum breytingum á alþjóðakerfinu sem krefjist skýrra viðbragða og stefnumótunar eins og það er orðað. Þetta þarfnast nánari útskýringa. Að Íslendingar þurfi að halla sér að ESB í „viðsjárverðum heimi“ er röksemd sem hefur heldur ekki verið útskýrð svo áþreifanlegt geti talist.
Allt er þetta fremur almennt. Undantekning er þegar kemur að upptöku evru og aðild að myntsamstarfinu í ESB sem haldið er fram að mundi leiða til minni verðbólgu og lægri vaxta á Íslandi. Þetta eru þó allt aukaatriði í þeim skilningi að krafan um forræði og yfirráð yfir auðlindum hefði væntanlega forgang af hálfu Íslands í aðildarviðræðum. Næðist hún ekki fram yrði ekki af aðild.
Þá hefur forsætisráðherra sagt að Ísland gæti áfram „staðið sterk“” þótt þjóðin hafnaði aðildarviðræðum. Þannig virðist hún ekki líta svo á að alvarlegur vandi steðji að Íslandi vegna stöðu alþjóðamála.
Eftir sem áður virðist það sem einkum stendur út af þegar staða Íslands gagnvart ESB er skoðuð vera evran og myntsamstarfið sem fylgir henni.Að taka upp evru sem gjaldmiðil yrði unnt eftir aðild og eftir að skilyrði evruaðildar hefðu verið uppfyllt, sem tekur að lágmarki tvö ár. Upptaka evru hefur bæði kosti og ókosti í för með sér eins og meðal annars sést af nýrri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um málið.
Ísland á í grundvallaratriðum fátt ef nokkuð sameiginlegt með næstum öllum öðrum umsóknarríkjum eftir stofnun ESB 1993.
ESB ríki eru skuldbundin til að taka upp evru og setja peningamálastefnu sína undir seðlabanka Evrópu en geta frestað þessu ótímabundið. Sex ESB ríki hafa þannig valið enn sem komið er að verða ekki aðilar að myntsamstarfinu og að taka ekki upp evru. Ástæður þeirra lúta einkum að því að þau vilja halda í sjálfstæða peningastefnu og stjórna vöxtum og gengi í stað þess að seðlabanki ESB ákveði þar um. Þau vilja hafa þetta vald í því skyni aðallega að geta brugðist við áföllum á eigin forsendum.
Í næstu grein um hugsanlegar aðildarviðræður við ESB verður fjallað nánar um hvað felst í þátttöku í myntsamstarfinu og um kosti þess og galla fyrir Ísland að gerast aðili að því og taka upp evru.
Höfundur er sérfræðingur um alþjóðamál og fyrrverandi sendiherra Íslands í Bandaríkjunum og Rússlandi.
*Greinin birtist fyrst á vefsíðu Alberts á Facebook þar sem hann fjallar reglulega um alþjóðamál.
