Þegar orða­slagurinn stríðir við þjóðar­sálina

Ég kem til þín uggandi, þrasgjarna þjóð.

Við þurfum að ræða málin.

Mér rennur til skyldunnar brennandi blóð.

Það berst í mér hjartað – og sálin.

Ég bind þessa hugsun í braglínukrans

– betra að muna' hana svona –

og býð þér að stíga í dulítinn dans

djarfra og hugbjartra vona.

Það er einkennilegt hlutskipti að horfa yfir svið íslenskrar samfélagsumræðu á þessum síðustu og örlagaríku vikum. Hringiða dagsins er full af gný, glamri og háværum upphrópum. Þegar hlustað er á talsmenn þeirra afla sem mestu ráða, hvort sem það er úr reykfylltum kjöllurum hagsmunagæslunnar eða af fágaðri gólfum ríkisrekinna miðla, mætir manni stirðnaður veruleiki. Þetta er veruleiki þar sem sannleikanum er hagrætt eins og taflmönnum í leik sem almenningur á aldrei að skilja til hlítar.

En undir þessu freyðandi yfirborði, djúpt í iðrum lands og þjóðar, slær annað hjarta. Þar lifir hin sanna þjóðarsál – djúp, einlæg, dálítið þrasgjörn en jafnan gædd óhagganlegri réttlætiskennd og brennandi skyldurækni. Það er mikilvægt að staldra við og átta sig á hversu hlálegur og þunnur hinn pólitíski orðaslagur er í raun, þegar hann er borinn saman við þá tæru og þungu strauma sem renna í gegnum brjóst þess fólks sem þetta land byggir.

Skuggaleikurinn á yfirborðinu

Við lifum á tímum þar sem tæknilegu handverki áróðursins hefur verið lyft á hærra plan en nokkru sinni fyrr. Dag hvern fossar fram yfir okkur lúmskur blekkingavefur sem hannaður er til þess eins að svæfa og hræða. Við sjáum þetta þegar alþjóðlegum skýrslum og samkeppnishæfnismötum er snúið á hvolf í felum, þar sem reynt er að telja fólki trú á að einangrun og fákeppni séu einu skjólshúsin í stormasömum heimi.

Nýjasta leikritið er kannski einna lúmskast - þegar flóknu alþjóðlegu samhengi og jafnvel fánadeilum í fjarlægum ríkjum er steypt saman í eins konar Eurovision-fréttamennsku. Þar er reynt að matreiða þá fjarstæðu að Ísland, með sínar ríku lýðræðishefðir, verði gert afturreka af evrópskum leiðtogum vegna einstakra skoðana eða jaðarsjónarmiða. Fréttamenn spyrja sjálfa sig á útsendingarstundum, leggja erlendum stækkunarstjórum orð í munn, og búa til tilbúnar „staðfestingar“ úr Brussel-styrktum sjóðum á meðan aðrir miðlar vakna á morgnana með svakalega draumóra til að hamra á hræðslunni.

En hvers vegna er þessi bægslagangur svona mikill? Hvers vegna þarf að herða ritskoðunina, loka dyrum prentsmiðja og skammta skoðanir á netmiðlum eins og neytendabrauðö á haftatímum? Svarið er einfalt: Elítan veit að málflutningur hennar er byggður á sandi. Hún veit að þrasið, sem hún sjálf sviðsetur, er orðið innantómt gall og bergmál í tómri tunnu. Það þolir ekki mætingu við hinn djúpa, tæra og tæpitungulausa Íslenska sannleika á mannamáli.

Móðir allra blekinga og rændu vonirnar

Þegar horft er yfir sögu okkar síðustu áratugi, sér maður hvernig hið svokallaða frelsi í atvinnurekstri var hannað. Það var aukið frjálsræði en án þess að byggja upp sterkar, óháðar og bitastæðar eftirlitsstofnanir sem áttu að vernda almenning. Þetta var markviss strúktúr. Með því að breyta sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar í einkabanka fárra útvaldra fjölskyldna í gegnum gjafakvótakerfið, var lagður grunnurinn að nýju lénsveldi.

Arðurinn úr hafinu var ekki notaður til að styrkja innviði, menntun eða heilbrigðiskerfi fyrir komandi kynslóðir. Nei, þessu gríðarlega fjármagni var dælt upp á þurrt land til að loka hringnum. Elítan keypti upp fasteignamarkaðinn, tryggði sér stjórn á matvörumarkaðnum og heildsölum, og reisti tollamúra til að verja milljarðagróðann úr matarkörfunni okkar.

Niðurstaðan blasir við í hversdagslífi unga fólksins. Í dag neyðist ég, eins og svo margir aðrir, til að horfa upp á barnabörn mín vaxa úr grasi í samfélagi þar sem tækifærin eru ekki lengur jöfn. Erfingjar auðvaldsins ganga inn í læstar hirslur og tilbúin gæði, á meðan unga fólkið okkar mætir stökkbreyttu fasteignaverði, okurvöxtum og verðtryggingu sem virkar eins og ryksuga á framtíð þeirra. Á sama tíma flæða milljarðar ríkisins stjórnlaust inn í botnlaus ríkisbákni og risaframkvæmdir á vegum opinberra hlutafélaga (ohf.), þar sem enginn ber ábyrgð á sukksumbli og áætlanabrotum, á meðan öldruðum og öryrkjum er skammtað úr hnefa.

Þetta er kerfisbundinn viðbjóður og spilling.

En þrasið sem elítan heldur úti á síðum sínum á einmitt að dylja þessa keðjuverkun. Það á að láta okkur halda að dýri maturinn, húsnæðiskreppan og auðlindaránið séu náttúrulögmál eða aðskilin tæknileg vandamál, en ekki afleiðing af sömu skipulögðu spillingunni.

Þjóðarsálin vaknar úr þyrnirósarsvefni

Hins vegar er þessum langa þyrnirósarsvefni að ljúka. Þjóðin er að fatta brelluna. Og það er einmitt þess vegna sem orðaslagurinn á yfirborðinu virðist svona örvæntingarfullur og þunnur þessa dagana. Þeir sem hafa hagnast á myrkrinu finna að það er verið að snúa ljósinu að þeim.

Íslenska þjóðarsálin á sér nefnilega dýpri rætur en svo að hægt sé að blekkja hana til eilífðarnóns með fánastöngum í Ljubljana eða útsnúnum línuritum úr kjallaranum. Þessi sál geymir minni kynslóðanna sem byggðu þetta land við harðan kost, fólksins sem vissi að samfélag byggist á samhjálp, heiðarleika og jöfnum rétti til lífsins gæða. Þegar þetta brennandi blóð rennur til skyldunnar, þá duga engar fágaðar PR-brellur eða ritskoðun.

Baráttan sem fram undan er, og sú ákvörðun sem tekin verður í lok ágúst, snýst í raun ekki um þurrar reglugerðir eða fjarlæga bæklinga. Hún snýst um grundvallarspurningu: Ætlum við að leyfa þessu stökkbreytta lénsveldi að læsa inni framtíð barna okkar og barnabarna, eða ætlum við að krefjast þess að gluggarnir verði opnaðir? Ætlum við að sækja umboðið til að sitja við borðið, sjá raunverulega samninga og byggja upp samfélag þar sem sterkar, óháðar eftirlitsstofnanir tryggja að leikreglurnar séu jafnar fyrir alla, en ekki bara hannaðar fyrir fáa útvalda?

Djarfar og hugbjartar vonir

Þeir geta lokað dyrunum á ritstjórnum sínum, þeir geta breytt fréttafyrirsögnum í skjóli nætur og neitað tæpitungulausum röddum um birtingu. En þeir stjórna ekki netinu og þeir stjórna ekki hugsuninni okkar. Netið er opið torg og þar mætum við þeim milliliðalaust, á mannamáli, með staðreyndirnar að vopni.

Það er djarfur og hugbjartur tónn í þeirri vakningu sem nú á sér stað. Þegar fólk sér í gegnum reykinn og áttar sig á því að „þjóðarhagsmunir“ elítunnar eru ekkert annað en hagsmunir eigin bankareikninga, þá breytist þrasið í málefnalega kröfu um réttlæti.

Stígum því í þennan dans af hugrekki. Sýnum þeim að við höfum fattað leikinn og að við ætlum ekki að láta þagga niður í okkur. Framtíð barnabarna minna – og allra barna í þessu landi – eiga skilið samfélag þar sem gæðunum er deilt af réttlæti, en ekki rænt í hljóði. Sannleikurinn mun alltaf finna sér farveg, hversu djúpt sem þeir reyna að grafa hann.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag