Þegar inn­viða­skuldin gjald­fellir sam­félags­sátt­málann

Það er gömul saga og ný að Íslendingar telji sig búa í landi þar sem allt reddast á elleftu stundu. Þessi lífssýn, sem eitt sinn var drifkraftur harðbýllar eyþjóðar, er hins vegar að breytast í háskalega blekkingu. Þegar horft er yfir svið íslensks samfélags sumarið 2026, blasir við listi yfir álitamál, kerfishrun og innviðabresti sem er svo langur að ógerlegt er að henda reiður á ástandinu. Við erum ekki lengur að glíma við einangruð vandamál; við erum að horfa á heildstæðan ógnarvef þar sem efnahagskreppa, pólitísk krísa, alþjóðleg hernaðarógn og niðurníðsla grunnkerfa mætast í einum risavöxnum árekstri. Spurningin er ekki lengur hvenær kerfin bresta, heldur hvernig við ætlum að lifa í rústunum ef ekkert er að gert.

Til að segja þjóðinni þetta á mannamáli: Við höfum eytt síðustu áratugum í að taka lán hjá framtíðinni til að fjármagna dags daglega neyslu og sýndarmennsku. Núna er sú framtíð mætt á svæðið og hún krefst tafarlausrar greiðslu.

Pólitíski leikvangurinn: Sárindi, sundrung og kosningaóvissa

Hinn 29. ágúst næstkomandi gengur þjóðin til umdeildra og afdrifaríkra kosninga. Pólitíska landslagið er vægast sagt læst í skotgröfum. Svekkelsið hjá Sjálfstæðisflokknum eftir sögulegt tap í síðustu kosningum flæðir enn um síður Morgunblaðsins, þar sem reynt er af mikilli færni að endurskrifa raunveruleikann og kenna öllum öðrum um ófarirnar. Þetta er ekki bara spurning um flokkspólitísk særindi; þetta lýsir algjöru traustleysi og lamasessi í stjórnkerfinu. Á meðan stjórnmálamenn rífast um völd og gamlar hugsjónir sitja borgarbúar fastir í algerlega stífluðu gatnakerfi Reykjavíkur.

Framkvæmdirnar við nýjan stokk við Sæbraut eru lýsandi dæmi um íslenska stjórnsýslu: Ákvörðun tekin í nafni framtíðarinnar sem lamar nútímann. Á sama tíma og fólk eyðir dýrmætum klukkustundum í reykjarsvælu í umferðarteppum, standa margir leikskólar og barnaskólar landsins enn myglaðir og ónothæfir. Það er átakanleg þversögn að við getum grafið risagöng undir umferðaræðar en getum ekki tryggt börnunum okkar heilnæmt loft til að læra og leika í. Þetta sýnir algjört forgangsklúður.

Heilbrigðiskerfið og aldraðir: Nýi Landspítalinn sem hilling

Í miðri þessari dýrtíð blasir við okkur dökkt raunveruleika leikrit heilbrigðiskerfisins.

Nýi spítalinn við Hringbraut, sem átti að leysa öll okkar vandamál, er ekki nærri tilbúinn og seinkar stöðugt á meðan kostnaðaraukningin hleypur á tugmilljörðum. Á meðan fólk starir á þessa hillingu og blekkingu, molnar undan dagsverkum gamla Landspítalans. Bráðamóttakan er á stöðugu neyðarstigi, ekki síst vegna þess að það vantar sárlega legu- og hjúkrunarrými fyrir aldraða þjóð.

Á mannamáli þýðir þetta einfaldlega þetta: Eldra fólk, sem hefur byggt upp þetta land, kemst ekki í viðeigandi aðstoð eða á hjúkrunarheimili því plássin eru ekki til. Fyrir vikið liggur þetta fólk inni á fokdýrum bráðalegudeildum á spítalanum, sem stíflar allt kerfið niður úr. Þetta er keðjuverkun sem bitnar á öllum – allt frá veika barninu sem bíður á bráðamóttöku til ömmunnar sem fær ekki inni á hjúkrunarheimili.

Samhliða þessu glímum við við nýjan og skuggalegan faraldur: Stóraukna notkun eiturlyfja og hreinlega sprengingu í innflutningi á þeim. Skipulögð glæpastarfsemi teygir anga sína dýpra inn í íslenskt samfélag en nokkru sinni fyrr, og innviðir lögreglu og geðheilbrigðiskerfisins eru algerlega vanbúnir að mæta þeirri flóðbylgju og skaða sem þessu fylgir.

Heimsmyndin við túnfótinn: Þegar stríðið mætir í norðrið

Ef innlendu vandamálin væru ekki nóg, þá er alþjóðlegur raunveruleiki mættur rétt norður fyrir landsteina okkar. Stríðið í Úkraínu er að breytast og taka á sig nýjar, hættulegri myndir. Bresk herskip eru nú komin norður fyrir land til að fylgjast með auknum hernaðarumsvifum á Norður-Atlantshafi.

Fyrir þjóð sem hefur alið manninn í herlausri friðsældar-búbblu, er þetta gífurlegt áfall. Við getum ekki lengur litið á okkur sem áhorfendur að heimsviðburðum; landfræðileg lega Íslands gerir það að verkum að við erum í miðri hringiðu nýja kalda stríðsins.

Þetta kallar á breytta forgangsröðun og útgjöld af hálfu stjórnvalda til öryggismála á sama tíma og ríkissjóður er tómur og innviðirnir heima hrópa á hjálp.

Kjarasamningarnir og efnahagsþróunin til áramóta

Hvernig mætast allir þessir þættir þegar líður á haustið? Svarið liggur í samspili kjarasamninganna og efnahagskerfisins. Eins og verkalýðsforystan (VR, Efling, SGS) hefur réttilega bent á, munu forsendur kjarasamninganna bresta strax í haust þar sem verðbólgan mælist 5,2% en mátti mest vera 4,7%.

Líklegasta útkoman með kjarasamningana og efnahagsþróunina til áramóta er eftirfarandi:

1. Verðbólgan mun hækka: Vegna þess að fyrirtæki í verslun og þjónustu hafa mörg ekki haldið aftur af sér – eins og sést á gríðarlegum hagnaði Haga og háu matvöruverði – og vegna innbyggðs kostnaðar í gatnakerfinu og húsnæðisskorti, mun verðbólgan fremur sækja í sig veðrið en hjaðna. Ef samið verður um hækkanir til að mæta dýrtíðinni, velta fyrirtækin þeim beint út í verðlagið.

2. Stýrivextir munu hækka: Seðlabankinn mun bregðast við forsendubrestinum og hækkandi verðbólguvæntingum með því að hækka stýrivexti enn frekar fram til áramóta, eða í það minnsta halda þeim í sögulegum hæðum. Vaxtalækkanir eru algjörlega út úr kortinu á þessu ári.

3. Húsnæðismarkaðurinn og skólabörnin: Þetta er kannski átakanlegasti kaflinn. Vegna hárra vaxta eru nýbyggingar í lamasessi. Þegar skólarnir byrja í ágúst og september munu háskólastúdentar og ungt fólk standa frammi fyrir nánast ómögulegri stöðu á leigumarkaðnum. Skorturinn mun drífa leiguverð enn hærra upp og það verður gríðarlega dýrt og erfitt fyrir skólabörn að tryggja sér þak yfir höfuðið. Margir munu neyðast til að fresta námi eða búa við óviðunandi aðstæður.

Niðurstaða: Vetrar-stormsveipurinn fram undan

Útlitið í öllum þessum álitamálum er því miður dökkt. Fyrir heimilin í landinu verður dýrtíðin verulega erfið og sársaukafull fram til áramóta. Við erum föst í vítahring þar sem kerfin hrynja hvert af öðru af því að enginn þorir að taka heildstæða ábyrgð.

Í haust verður ekki bara samið um krónur og aura - það verður kosið um nýja framtíðarsýn. Ef nýir stjórnmálamenn, atvinnulífið og verkalýðshreyfingin ná ekki saman um að endurbyggja grunninn – skólana, spítalana, húsnæðiskerfið og samgöngurnar – þá mun þjóðarskútan halda áfram að reka stjórnlaust í átt að storminum.

Það er kominn tími til að hætta að treysta á að þetta „reddast“ og byrja að stýra af ábyrgð. Meðvirkni með allskonar undanskotum fjármuna svo sem með rekstri aflandsfélaga og milliverðlagningu útflutnings þarf að stoppa án tafar og rikið þarf að sækja bætur vegna skaðans sem gæti numið um þúsund milljörðum.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag