Nærri þrír vinnumánuðir á ári – hinn ósýni­legi kostnaður endó­metríósu

Endómetríósa hefur áhrif á um eina af hverjum tíu konum. Frumur sem líkjast frumum frá legslímhúð taka sér bólfestu á röngum stað og valda þar bólgusvari og örvefsmyndun. Sjúkdómurinn getur valdið miklum verkjum, ófrjósemi og vinnutapi, en þrátt fyrir það getur greining og viðeigandi meðferð tafist um fjölda ára. Um er að ræða ungar stúlkur sem missa af skóla, konur sem neyðast til að draga úr þátttöku í starfi og líf sem smám saman þrengist vegna sársauka sem aðrir sjá ekki. Það greinist líka endómetríósa hjá allt að helmingi kvenna sem glíma við ófrjósemi.

Meðferð við endómetríósu er oftast hormónameðferð til að halda niðri einkennum sjúkdómsins. Hluti kvenna þarf samt á aðgerð að halda, þar sem sjúkdómurinn er fjarlægður. Aðgerðir við endómetríósu hafa verið gerðar á Klíníkinni síðastliðin 5 ár. Við gerðum gæðakönnun meðal sjúklinga sem fóru í aðgerð hjá okkur árið 2025 og þar kom ýmislegt áhugavert í ljós. Flestir þátttakendur sögðu að versti sársauki þeirra hefði minnkað verulega — hjá mörgum nánast um helming — og langflestir töldu einkenni sín vera betri eða mun betri. Áhrif á fjarvistir voru ekki síður athyglisverð. Fyrir aðgerð var miðgildi fjarvista frá vinnu og/eða skóla fimm dagar á fjögurra vikna fresti en eftir aðgerð enginn. Umreiknað á heilt ár (13 fjögurra-vikna tímabil) svarar það til miðgildisfækkunar um 58 vinnudaga hjá hverjum sjúklingi — eða nærri þriggja vinnumánaða, sé miðað við um 22 vinnudaga í mánuði. Ánægja með meðferðina var jafnframt mjög mikil.

Þessar niðurstöður hafa skýrar takmarkanir. Þetta var gæðakönnun þar sem sjúklingar mátu eigin árangur, en ekki slembirannsókn með samanburðarhópi. Um helmingur þeirra sem fengu könnunina svaraði henni og þátttakendur voru jafnframt beðnir um að rifja upp hvernig þeim hefði liðið fyrir aðgerð, sem getur haft áhrif á samanburðinn. Jafnframt er mikilvægt að taka fram að verkir lagast ekki hjá öllum sem fara í aðgerð. Í gæðakönnuninni voru einkenni mun betri eða betri í 44% og 38% tilfella (samtals 82%). Þau voru svipuð hjá 11%, nokkuð verri hjá 5% og mun verri hjá 2% þátttakenda. Einnig er þekkt að endómetríósa og einkenni henni tengd geta komið fram aftur með tímanum og hyggjumst við rannsaka tíðni þess í okkar þýði þegar fram líða stundir.

Þrátt fyrir þessa annmarka er áhugavert að skoða fækkun fjarvistardaga frá vinnu. Þegar þetta er yfirfært í efnahagslegt samhengi með hliðsjón af meðallaunum á Íslandi virtist aukin framleiðni vega upp kostnað við aðgerðina á fáeinum mánuðum. Þá eru ótalin hugsanleg sparnaðaráhrif vegna minni lyfjanotkunar, færri komna á bráðamóttöku, minni ófrjósemi og margvísleg áhrif á samlíf og lífsgæði almennt. Aðgerð við endómetríósu á Klíníkinni kostar ríkið að meðaltali um 953 þúsund krónur. Fækkun fjarvista um 58 daga á ári jafngildir hins vegar um 2.440 þúsund króna verðmæti á hvern sjúkling. Heildarávinningur samfélagsins einungis vegna minni fjarvista frá vinnu af þeim 187 aðgerðum sem gerðar voru árið 2025 er því áætlaður um 457 milljónir króna. Ríkið fær hluta af þessum ávinningi til baka í gegnum skatta og sparnað vegna færri heimsókna á bráðamóttöku og e.t.v. minni þörf fyrir frjósemismeðferðir, sem eru að hluta niðurgreiddar.

Mikilvægt er að taka fram að þetta er ekki formleg efnahagsleg greining, heldur vísbending. Þessi vísbending samræmist engu að síður því sem við sjáum í daglegri klínískri vinnu og er í samræmi við nýlega nýsjálenska rannsókn (Tewhaiti-Smith o.fl., tímaritið Women, 2025) þar sem gerð var formleg þjóðhagsleg greining á áhrifum endómetríósu; þar reyndist framleiðnitap langstærsti einstaki kostnaðarþátturinn, um tveir þriðju heildarkostnaðar.

Endómetríósa er algengur sjúkdómur sem hefur áhrif á oft annars ungar og hraustar konur og hefur í för með sér mikinn kostnað, bæði í þjáningu og skertri þátttöku í námi og atvinnulífi. Með því að grípa snemma inn í sjúkdómsferlið, fyrst með lyfjagjöf og svo með skurðaðgerð ef þörf er á, er hægt að skila markverðum samfélagslegum og efnahagslegum ávinningi. Því miður hafa fjárveitingar til þessa málaflokks dregist saman og biðlistar hafa því lengst verulega hjá Klíníkinni. Lætur nú nærri að bið eftir aðgerð hjá okkur sé um tvö ár. Þessi langa bið er óásættanleg enda veldur hún mikilli skerðingu á lífsgæðum ásamt því að minnka vinnuframlag þeirra sem eru á biðlista um nærri þrjá vinnumánuði á ári. Það hefur í för með sér umtalsverðan kostnað fyrir þjóðfélagið sem hægt væri að koma í veg fyrir með auknum fjárveitingum til þessa málaflokks.

Höfundur er læknir og framkvæmir aðgerðir vegna endómetríósu á Klíníkinni.