Kerfið sem síar fjár­muni út úr ríkis­sjóði bak­dyra­megin

Íslenska samfélagið stendur frammi fyrir kerfislægu meini sem er dýpra en einstakar kosningar eða skammvinn pólitísk átök. Í rúman fjórðung aldar hafa opinberar skýrslur, rannsóknarnefndir og óháðar úttektir varpað ljósi á sama mynstrið - kerfi sem á að verja hagsmuni almennings bregst þegar mest á reynir. Vandamálið er ekki að regluverk eða eftirlitsstofnanir skorti á pappírnum. Vandamálið er að eftirlitið er ábyrgðarlaust – formlega til staðar, en án raunverulegs máttar eða afleiðinga.

Þegar opinberir fjármunir leka

Þegar opinberar tölur um vaxtamun, gengisáhættu, tapaða auðlindarentu og veikt eftirlit eru lagðar saman fæst áætlað árlegt tjón á bilinu 150 til 180 milljarðar króna á verðlagi dagsins í dag. Miðað við rúmlega 395.000 íbúa (Hagstofan 2026) jafngildir þetta árlega:

• 380.000 til 455.000 krónum á hvern íbúa á ári
• 1,14 til 1,36 milljónum króna á þriggja manna heimili
• 680.000 til 820.000 krónum á hvern vinnandi einstakling

Þetta eru raunverulegir fjármunir sem annars gætu farið í heilbrigðisþjónustu, innviði, menntakerfi eða lækkun skattbyrði. Upphæðin er ekki afleiðing af einu áfalli. Hún er tilkomin vegna kerfislægs leka sem hefur safnast upp í áratugi og bitnar þyngst á þeim sem síst þola.

Hvernig lekinn verður til

Útreiknað árlegt tjón skiptist aðallega í þrjá meginflokka:

1. Umframvaxtakostnaður (um 50–55 %)

Um 200.000–250.000 krónur á íbúa á ári. Byggir á raunvaxtamun og núvirtri greiðslubyrði íslenskra íbúðalána samanborið við sambærileg lán á Norðurlöndum. Íslensk heimili greiða tugi þúsunda króna aukalega að meðaltali á mánuði vegna hærra vaxtastigs og varanlegs áhættuálags á litlum fjármagnsmarkaði.

2. Gengisflökt, verðbólguálag og hærra vöruverð (um 25–30 %)

Um 105.000–130.000 krónur á íbúa á ári. Greiningar á verðlagsmun (HICP) sýna að smæð krónuhagkerfisins og tíðar gengissveiflur neyða innflytjendur og verslun til að leggja á áhættuálag í verð á innfluttum vörum. Þetta rýrir kaupmátt heimilanna.

3. Töpuð auðlindarenta, milliverðlagning og veikt eftirlit (um 20 %)

Um 75.000–100.000 krónur á íbúa á ári. Opinberar skýrslur um auðlindarentu í sjávarútvegi og orku, ásamt úttektum OECD, og milliverðlagningarskýrslan, sýna að samfélagseignir skila ekki fullri rentu. Þegar stjórnsýslunni tekst ekki að uppræta leikreglubrot eða undanskot skattskyldra eigna og tekna missir ríkissjóður tekjur sem annars gætu nýst í opinbera þjónustu.

Ábyrgðarlaust eftirlit

Ábyrgðarlaust eftirlit er ekki það sama og ekkert eftirlit. Það er eftirlit sem formlega er til staðar – með lögum, stofnunum og heimildum – en skilar ekki raunverulegri vernd þegar á reynir. Það bregst við of seint, beitir heimildum veikt, og þegar mistök eiga sér stað ber enginn raunverulega ábyrgð.

Rannsóknarnefnd Alþingis skilaði skýrslu sinni 12. apríl 2010. Nefndin, sem skipuð var Páli Hreinssyni, Tryggva Gunnarssyni og Sigríði Benediktsdóttur, komst að þeirri niðurstöðu að meginorsök falls bankanna lægi í of hröðum og ósjálfbærum vexti þeirra. Stærstu eigendur höfðu óeðlilegan aðgang að lánsfé, reglur um stórar áhættuskuldbindingar voru ekki virtar og eftirlit Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans brást.

Áfellisdómurinn náði hins vegar ekki til þess sem skipti mestu máli fyrir venjulegt fólk. Tugir þúsunda Íslendinga misstu aleiguna eða stóran hluta eigna sinna. Heimili lentu í gengisfalli og vaxtahækkunum sem þurrkuðu út eigið fé. Fólk sem hafði unnið heila ævi til að eignast íbúð stóð uppi með skuld hærri en verðmæti eignarinnar. Lífeyrissparnaður rýrnaði, fyrirtæki fóru í þrot og fjölskyldur slitnuðu.

Rannsóknarnefndin sýndi að þetta var afleiðing ábyrgðarleysis. Samt var tjónið að mestu borið af almenningi.

Aflandsfélög og milliverðlagning

Sama mynstur kemur fram í skattamálum. Skattsvikaskýrslan frá 2005 kallaði eftir CFC-reglum, en þær komu ekki fyrr en 2011. Árið 2007 voru um 56% af Úrvalsvísitölu Kauphallarinnar í eigu aflandsfélaga, að verðmæti um 1.500 milljarðar króna. Tekjur söfnuðust upp á lágskattasvæðum í stað þess að vera skattlagðar á Íslandi.

Milliverðlagning snýst um sambærilega leið. Þegar tengd félög setja innflutningsverð of hátt eða útflutningsverð of lágt færist hagnaðurinn út úr landinu. Aflandsskýrslan mat að uppsafnað fé vegna þessa gæti hafa numið 140–160 milljörðum króna. Þetta eru fjármunir sem hefðu getað styrkt opinbera innviði en hurfu úr samfélagslegri hringrás.

Hvers vegna lagast kerfið ekki?

Þrjár meginástæður skýra hvers vegna sama mynstrið endurtekur sig:

• Ábyrgðin er of dreifð. Enginn ber fullar afleiðingar af vanrækslu.
• Pólitískur kostnaður af aðgerðaleysi er lágur. Mistökin gerast hægt og eru sjaldan persónugerð.
• Utanaðkomandi þvingu skortir. Án ytra aðhalds skortir innlent kerfi hvata til að gera sársaukafullar umbætur.

Afleiðingin fellur á þá sem minnst hafa

Kerfiskostnaðurinn dreifist ekki jafnt. Hann bitur þyngst á lægstu launum, öryrkjum og eldri borgurum. Þegar þessir hópar ráða ekki við byrðina þarf velferðarkerfið að stíga inn. En vegna þess að ríkissjóður verður af tekjum á sama tíma og þörfin eykst, sligast opinbera þjónustan undan álaginu. Biðlistar eftir hjúkrunarrýmum mælast í árum, framboð á nýjum úrræðum er af skornum skammti og heilbrigðiskerfið lýður fyrir undirfjármögnun.

Sveigjanleiki krónunnar er oft nefndur sem mikilvægur höggdeyfir. Spurningin er hins vegar hverjir njóta hans og hverjir greiða fyrir hann. Útflutningsfyrirtæki og aðilar með tekjur í erlendum gjaldmiðli njóta gjaldeyrissveiflna. Almenningur borgar reikninginn í formi hærri vaxta, verðbólguálags og óstöðugs kaupmáttar.

Spillingarmælingar og raunveruleg staða

Ísland kemur vel út á alþjóðlegum mælikvörðum um gegnsæi. Á Corruption Perceptions Index 2025 er Ísland með 77 stig, á meðan Danmörk er með 89 og Finnland 88. Vandinn er að þessar mælingar ná fyrst og fremst yfir formlega spillingu. Þær ná síður yfir ábyrgðarlaust eftirlit eða þann varanlega kostnað sem krónuhagkerfið leggur á heimilin.

Ef ábyrgðarlaust eftirlit og kostnaður krónuhagkerfisins væru teknir með í víðari mælingu á stofnanagæðum má ætla að staða Íslands myndi versna um u.þ.b. 15%, niður í um 65–66 stig. Á því bili teljast stofnanir miðlungssterkar og hagsmunaáhrif raunverulegt vandamál. Bilið gagnvart Danmörku og Finnlandi myndi þá stækka verulega.

Mörk lausnanna

Upptaka evru eða aðild að Evrópusambandinu er engin töfralausn. Evran getur dregið úr vaxtamun, fjarlægt gengisáhættu og aukið ytra aðhald. Aðild getur gefið Íslandi sæti við samningsborðið. Þetta eru raunveruleg tæki. Þau uppræta hins vegar ekki sjálfkrafa ábyrgðarlaust eftirlit, lokuð valdanet eða veika framfylgd laga. Reynsla annarra þjóða sýnir að evran getur skapað nýjar eignabólur ef innlendur húsnæðismarkaður, launamyndun og varúðarreglur eru ekki fyrst lagfærðar.

Þeir sem vilja viðhalda krónunni benda á að fljótandi gengi geti virkað sem höggdeyfir. Þetta er ekki smámál. Reynslan sýnir þó að sveigjanleikinn verndar oftast þá sem hafa tekjur eða eignir í erlendum gjaldmiðli, á meðan almenningur ber kostnaðinn.

Kjarni málsins snýst því ekki um hugmyndafræði, heldur um hvort íslenska stjórnkerfið hafi sýnt getu til að leiðrétta sína eigin veikleika.

Leiðarvísir fyrir kjósendur

Þann 29. ágúst 2026 fer fram þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort hefja skuli aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju.

Ákvörðunin snýst ekki aðeins um fullveldi eða efnahagslegan ávinning. Hún snýst einnig um hvort þjóðin telji að innlent stjórnkerfi hafi sýnt nægilega getu til að verja hagsmuni almennings – eða hvort utanaðkomandi aðhald sé orðið nauðsynlegt eftir áratuga reynslu af

skýrslum sem leiða til of lítilla eða engra breytinga, eftir að tugir þúsunda misstu aleiguna, og á meðan biðlistar eftir hjúkrunarrýmum mælast í árum.

Kerfi sem síar fjármuni út úr samfélaginu og skilur almenning eftir með byrðina er ekki lengur boðlegt. Það er kominn tími til að krefjast ábyrgðar og loka lekanum.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.