Á meðan þjóðin ræðir ESB er heil­brigðis­eftir­lit sveitar­fé­laga lagt niður

Breytingarnar snerta ekki aðeins tilfærslu verkefna milli stjórnvalda heldur einnig mikilvægar heimildir sveitarfélaga til að bregðast við vandamálum í nærumhverfinu.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið birti 13. júlí síðastliðinn drög að breytingum á 57 reglugerðum vegna flutnings verkefna heilbrigðisnefnda og heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga til ríkisins um næstu áramót.

Umsagnarfresturinn nær yfir megin sumarleyfistímann og er aðeins rúmar fimm vikur. Á þeim tíma eiga sveitarfélög, eftirlitsaðilar og aðrir hagaðilar að yfirfara tugi reglugerða og meta hvort ábyrgð, valdheimildir og framkvæmd verkefna verði nægilega skýr eftir 1. janúar 2027.

Í tillögunum eru ákvæði felld brott, verkefni færð milli ríkis og sveitarfélaga og orðalagi breytt með þeim hætti að það hefur bein áhrif á möguleika stjórnvalda til að bregðast við mengun, óþrifnaði og slæmri umgengni.

Sem dæmi má nefna heimildir til að fjarlægja númerslausar bifreiðar, bílflök og aðra lausamuni. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur áður áréttað að vörslusvipting og förgun eigna séu mjög íþyngjandi aðgerðir. Því þurfi bæði valdheimildir og heimildir til framsals þeirra að vera skýrar.

Nú er lagt til að sveitarstjórnir taki við tilteknum verkefnum heilbrigðisnefnda samkvæmt reglugerð um meðhöndlun úrgangs. Það nægir þó ekki að skipta einu heiti út fyrir annað, þar sem heilbrigðiseftirliti er skipt út fyrir sveitarfélög. Það verður að vera hafið yfir vafa hvaða stjórnsýslueining má rannsaka mál, taka ákvörðun, veita fyrirmæli, fjarlægja hluti og innheimta kostnað. Einnig þarf að tryggja skýrar kæruleiðir og að þeir starfsmenn sem eiga að vinna verkefnin hafi ótvírætt umboð.

Sama gildir um eftirlit með lóðum og lendum, úrgangi, fráveitum, dýrahaldi, hávaða og öðrum staðbundnum umhverfis- og hollustuháttamálum. Þessi verkefni hverfa ekki þótt heilbrigðisnefndir verði lagðar niður. Kvartanir íbúa munu áfram berast og einhver verður að bera ábyrgð á að bregðast við þeim.

Samráðsgátt kemur ekki í stað faglegs samráðs

Heilbrigðisnefndir og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga eru enn lögbær stjórnvöld og bera ábyrgð á framkvæmd gildandi reglna til loka ársins 2026. Þar starfar jafnframt fólkið sem hefur mesta reynslu af því hvernig ákvæðin virka í framkvæmd, hvar veikleikarnir liggja og hvaða úrræði þurfa að vera til staðar.

Almenn birting 57 reglugerðardraga í Samráðsgátt kemur ekki í stað beins og faglegs samráðs við þá sem nú sinna verkefnunum. Slíkt samráð er nauðsynlegt, bæði til að tryggja lögmæta og skilvirka framkvæmd fram að áramótum og til að koma í veg fyrir að göt myndist í nýju kerfi.

Markmið um einföldun, samræmingu og aukna skilvirkni eru góðra gjalda verð. En einföldun felst ekki í því einu að fella brott ákvæði eða skipta út heitum stjórnvalda. Raunveruleg einföldun krefst skýrrar ábyrgðar, ótvíræðra valdheimilda, samræmdra verklagsreglna, nægilegrar sérþekkingar og þess að almenningur viti hvert hann á að leita.

Sveitarfélög þurfa nú þegar að undirbúa sig fyrir þau verkefni sem hjá þeim verða eftir. Þau þurfa að vita hvaða heimildir þau fá, hvernig þær verða útfærðar, hvernig kostnaður verður fjármagnaður og hver ber ábyrgð þegar bregðast þarf hratt við.

Þessum spurningum verður að svara áður en breytingarnar taka gildi – ekki eftir á.

Umsagnarfrestur í máli nr. S-113/2026, „Breytingar á reglugerðum vegna einföldunar eftirlits“, rennur út 17. ágúst. Sveitarfélög og aðrir hagaðilar eru hvattir til að kynna sér málið og senda inn athugasemdir.

Það er mun auðveldara að lagfæra reglugerðardrög núna en að uppgötva eftir áramót að ábyrgðin hafi færst en nauðsynlegar heimildir og þekking ekki fylgt með.

Höfundur er heilbrigðisfulltrúi og framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands og ritari Samtaka heilbrigðiseftirlita - SHÍ https://shi.is/

Málið og reglugerðardrögin eru í Samráðsgátt stjórnvalda (https://island.is/samradsgatt/mal/4260).

Úrskurðurinn um númerslausu bifreiðina styður sérstaklega umfjöllunina um þörf á skýrum vald- og framsalsheimildum. [Úrskurður ÚUA nr. 26/2014](https://uua.is/urleits/26-2014-numerslaus-bifreid-2/).