Já við fleiri verk­færum fyrir byggðir landsins

Lægri vextir, stöðugra verðlag og lægri framfærslukostnaður skipta heimili og fyrirtæki miklu máli. Það er því ekki skrýtið að þau mál séu fyrirferðarmikil í umræðunni um Evrópusambandið. Íslendingar borga hæstu vexti í Evrópu og við borgum mest fyrir matarkörfuna í annars frábæru landi. Já, þetta eru sterk rök fyrir því að segja JÁ í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst nk.

En þau eru ekki einu rökin.

Í umræðunni um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur mikið verið rætt um efnahagsmál, fullveldi, sjávarútveg og landbúnað. Það er eðlilegt. Allt skiptir þetta máli. En minna hefur farið fyrir einu stærsta framtíðarmáli þjóðarinnar; byggðamálum.

Þar gætu þó falist veruleg tækifæri fyrir Ísland.

Byggðastefnan okkar er of veik

Byggðaáætlunin okkar er sannarlega ágæt til síns brúks og mörg áhugaverð verkefni hafa sprottið úr henni. En við verðum líka að þora að segja það upphátt: Íslensk byggðastefna er bitlaus þegar byggðir standa frammi fyrir raunverulegum áskorunum, atvinnubresti og langvarandi fólksfækkun.

Alltof oft er svarið að setja á laggirnar starfshóp. Stundum er lausnin tímabundnir styrkir. Svo er það auðvitað byggðakvótinn. Til hans er oft gripið sem skammtímaúrræðis þegar byggð stendur höllum fæti.

Sú aðgerð ver vissulega einhver störf í sjávarútvegi. Skjótvirk leið sem breytir ekki samfélögum eða þróar atvinnuhætti. Byggðakvótinn viðheldur núverandi stöðu þó að hann skipti svo sannanlega máli. Byggðakvótinn byggir ekki upp nýjar atvinnugreinar, laðar ekki sjálfkrafa ungt fólk heim og skapar ekki nýjan grundvöll fyrir framtíðina.

Sjálf hef ég starfað í atvinnu- og byggðaþróun til fjölda ára. Mín reynsla er: Það skortir ekki vilja í byggðunum. Það skortir ekki hugmyndir. Það skortir ekki fólk sem vill láta hlutina gerast. Það sem skortir eru öflugri verkfæri, meiri langtímahugsun og raunverulegt fjármagn til að takast á við snúna stöðu.

Fjölgum verkfærunum í kistunni

ESB rekur öfluga samheldnistefnu, það sem við myndum í daglegu tali kalla byggðastefnu. Markmið hennar er meðal annars að draga úr efnahagslegum, félagslegum og landfræðilegum mun milli svæða. Þar er sérstaklega horft til dreifbýlli svæða, eysvæða og svæða sem búa við alvarlega og varanlega náttúrulega eða lýðfræðilega annmarka.

Þessi lýsing ætti að hljóma kunnuglega fyrir Íslendingum.

Við erum fámenn þjóð í stóru landi. Við búum við langar vegalengdir, dreifða byggð, viðkvæma innviði og samfélög sem geta orðið mjög berskjölduð þegar atvinnulíf breytist hratt. Fyrir slíkt land skiptir máli að hafa fleiri verkfæri en þau sem íslensk stjórnvöld hafa hingað til sett í forgang.

Evrópski byggðaþróunarsjóðurinn, ERDF, styður meðal annars nýsköpun, samkeppnishæfni fyrirtækja, atvinnuuppbyggingu, stafræna innviði, orkuskipti og þróun dreifðra byggða. Í núverandi kerfi er sérstakt markmið sjóðsins tileinkað samþættri þróun dreifbýlis og strandsvæða. Slík verkfæri gætu nýst íslenskum byggðum til að byggja upp fjölbreyttari atvinnugrunn, styrkja innviði og tengja betur saman opinbera fjárfestingu, atvinnulíf, menntun og rannsóknir.

Fyrir Ísland gæti þetta skapað tækifæri til að efla fjárfestingar í atvinnuþróun utan höfuðborgarsvæðisins, ekki með því að allir staðir geri það sama, heldur með því að hver landshluti og hvert samfélag byggi á eigin styrkleikum.

Landbúnaður er líka byggðamál

Landbúnaðarstefna ESB snýst ekki aðeins um framleiðslu matvæla. Sameiginlega landbúnaðarstefnan, CAP, hefur einnig sterka tengingu við þróun dreifbýlis. Markmiðið er meðal annars að skapa störf, efla staðbundin hagkerfi, bæta innviði, stuðla að nýliðun og tryggja sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda.

Þetta gæti haft sérstaka þýðingu fyrir íslenskar sveitir.

Þess vegna myndi ég óska að samtök bænda kæmu sterk inn með stjórnvöldum í samningaviðræður við ESB. Markmiðið á að vera skýrt: Að finna lausnir sem styðja við íslenskan landbúnað, tryggja fæðuöryggi og opna farveg fyrir nýsköpun og framþróun í greininni.

Um eitt ættum við að geta verið sammála: Staða bænda er erfið og núverandi kerfi hefur ekki skilað nægilega sterkri framtíðarsýn.

Fyrirsjáanlegri byggðastefna til lengri tíma

Ávinningurinn af evrópskri byggðastefnu snýst ekki eingöngu um meiri peninga. Hann snýst líka um vinnubrögð.

ESB vinnur með langtímaáætlanir þar sem aðildarríki og sambandið semja um markmið, forgangsröðun og fjármögnun til nokkurra ára í senn. Slík nálgun getur skapað meiri fyrirsjáanleika en þegar byggðaverkefni eru að stórum hluta háð árlegum fjárlögum og pólitískri forgangsröðun hverju sinni. Íslensk byggðastefna þarf einmitt á þessu að halda; meiri festu, skýrari markmiðum, öflugri fjármögnun og sterkari tengingu milli ríkis, sveitarfélaga, atvinnulífs og heimafólks.

Innganga í ESB myndi ekki sjálfkrafa leysa byggðavanda Íslands. Það væri rangt að halda því fram. Aðgangur að sjóðum, fjárhæðir og útfærslur myndu ráðast af reglum ESB, samningsniðurstöðu og því hversu sterkt Ísland færi inn í slíkar viðræður.

En einmitt þess vegna skiptir máli að Ísland fari inn í þá umræðu með skýr byggðapólitísk markmið.

Förum inn í samningaviðræður við ESB með sjálfstraust og setjum markið hátt. Hvað viljum við fá út úr samningaviðræðum fyrir byggðir landsins? Hvernig tryggjum við stöðu strjálbýlla, norðlægra og fámennra svæða? Hvaða verkfæri viljum við hafa til að styðja samfélög sem þurfa að takast á við breytingar?

Byggðir landsins þurfa fleiri tækifæri

Við þurfum byggðastefnu sem gerir meira en að bregðast við þegar skaðinn er skeður. Við þurfum byggðastefnu sem horfir fram á við, styður fólk sem vill skapa störf, styrkir samfélög sem búa yfir sérstöðu og gefur landshlutum raunverulegt svigrúm til að móta eigin framtíð.

ESB-aðild leysir ekki allar áskoranir okkar í byggðaþróun. En hún gæti fært okkur fleiri verkfæri í kistuna. Hún gæti opnað nýja möguleika fyrir íslenskar byggðir og hún gæti styrkt þá langtímahugsun sem okkur hefur allt of oft skort.

Fyrir strjálbýlt land eins og Ísland ætti þetta að vera sjálfsagður hluti umræðunnar um Evrópusambandið. Þess vegna segi ég já!

Höfundur er oddviti Samfylkingarinnar í Norðvesturkjördæmi.