Fær þjóðin eðli­lega rentu?

Skattar, veiðigjald og verðið á aðgangi að sameiginlegri auðlind.

Þjóðin fær veiðigjald og almenna skatta. Hún fær ekki árlega tölu um auðlindarentu og skiptingu hennar. Því er ekki hægt að svara árið 2026 með já eða nei — aðeins tímabilinu 2008–2017 með ritrýndri rannsókn.

Þrjár stærðir

Almennir skattar, auðlindagjald og auðlindarenta eru ekki sama tala.

Þjóðin á nytjastofna sjávar samkvæmt 1. gr. laga nr. 116/2006. Úthlutun myndar hvorki eignarrétt né óafturkallanlegt forræði. Sömu lög byggja á aflahlutdeild sem helst milli ára og má framselja.

Auðlindin er stofninn. Aflahlutdeildin er nýtingarheimild. Viðskiptaverðmætið er verð stöðugs aðgangs að framtíðarafla. Markaðurinn getur verðlagt aðganginn þótt stofninn sé ekki seldur.

Spurningin er hvað sá greiðir sem fær aðganginn og hvaða hluti rentunnar rennur til eigandans.

Gjöldin

KPMG og Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi mátu skattspor greinarinnar 2023 á 86,3 milljarða króna. Þar eru greiðslur til ríkis, sveitarfélaga og lífeyrissjóða. Staðgreiðsla, tryggingagjald og lífeyrir eru ekki verð á stofninum. Tekjuskattur er almennur skattur. Hann er greiddur í greinum sem ekki fá takmarkaðan aðgang að þjóðarauðlind.

Veiðigjaldið tengist nýtingunni. Áætlað álagt gjald 2026 er 19,5 milljarðar króna. Áætluð innheimta, að frádregnu frítekjumarki, er 17,3 milljarðar. Gjaldið er frádráttarbært frá tekjuskattsstofni. Hækkun skilar sér því ekki að fullu sem nettótekjur ríkissjóðs.

Rentan

Renta er umframávöxtun vegna takmarkaðs aðgangs, eftir eðlilegan kostnað, þar á meðal ávöxtun fjármagns og vinnu.

Gunnlaugsson, Sævaldsson, Kristófersson og Agnarsson (Marine Resource Economics, 2020) mældu árin 1997–2017. Lítil renta fyrst. Frá 2008 að meðaltali um 380 milljónir Bandaríkjadala á ári, um 17 prósent af útflutningsverðmæti. Skipting: um 20 prósent til hins opinbera, um 40 prósent til þeirra sem seldu heimildina, um 40 prósent til starfandi félaga.

Rannsóknin mælir ekki árið 2026 og ákveður ekki eitt skatthlutfall. Hún sýnir að á því tímabili rann minnihluti mældrar rentu til hins opinbera.

Með fjárlögum er ekki birt áætluð auðlindarenta síðasta árs né hlutur hins opinbera í henni. Þar er gatið.

Samanburður

Færeyjar buðu upp hluta heimilda 2016–2019. Eins árs makríll: um 50, 46, 70 og 78 prósent af meðalverði landaðs afla. Árið 2020 var snúið aftur að kvóta og gjaldi. Þetta er markaðspróf, ekki eina rétta kerfið.

Noregur leggur frá 2023 25 prósenta rentuskatt á tiltekið sjókvíaeldi, með viðmiðunarverði við kví. Það er aðferð fyrir eldi, ekki svar um villtar veiðar hér.

Fyrirtækin

Útgerðir greiða gjöldin sem Alþingi setur og fjárfesta í skipum og vinnslu. Spurningin er til löggjafans: er hlutur eigandans mælanlegur og ákveðinn?

Erlend fjárfesting sannar hvorki misferli né að íslensk félög flytji hlutfallslega meira fé úr landi en félög í Noregi eða Færeyjum. Ef renta situr eftir hjá félögum getur hún fjármagnað fjárfestingu heima eða erlendis. Það er fórnarkostnaður.

Eigandareikningur með fjárlögum

Áætluð renta, aðferð og næmnigreining.

Veiðigjald, brúttó og nettó.

Almennir skattar, aðskildir frá auðlindagjaldi.

Viðskipti með aflahlutdeild og, þar sem við á, verð tímabundinna heimilda.

Innri viðskipti samþættra félaga sem skipta máli fyrir gjaldstofn.

Skipting: ríki, starfsfólk, fjármagn, fyrri handhafar, starfandi félög.

Ríkisendurskoðun, Hagstofa eða önnur sjálfstæð stofnun staðfestir aðferðina. Ráðherra má andmæla. Hann má ekki stöðva birtingu.

Niðurstaða

Kerfið skilar framleiðni. Það skilar ekki sýnilegri skiptingu rentunnar.

Sameign og framseljanlegur aðgangur geta staðið saman í lögum. Eigi sameignin að vera mælanleg í efnahagslegum skilningi þarf að vera sýnilegt hvaða verð eigandinn fær fyrir aðganginn.

Árin 2008–2017: minnihluti mældrar rentu til hins opinbera. Færeyjar 2016–2019: hátt uppboðsverð. Veiðigjald 2026 er hækkað. Þetta dugar ekki til að slá föstu réttu gjaldi ársins.

Þegar árstalan liggur fyrir er hægt að ræða 10, 20 eða 40 prósent á grundvelli mælingar. Þá er hægt að lesa 1. gr. með tölu: hvað eigandinn fékk fyrir nýtinguna á árinu.

Höfundur er byggingaverkfræðingur, M.Phil.

Heimildir

Lög nr. 116/2006.

Þingskjöl um veiðigjald 2025–2026.

Gunnlaugsson o.fl. (2020).

Ellefsen og Bromley (2021).

KPMG/SFS, skattspor 2023.

Skatteetaten, rentuskattur á eldi.