Net­verslun með á­fengi: fram­gangur frelsis eða ógn við lýðheilsu?

Áfengismarkaðurinn á Íslandi stendur á tímamótum. Undanfarin ár hefur myndast lagaleg og pólitísk spenna vegna netsölu áfengis. Einkareknar vínbúðir hafa hafið starfsemi í skjóli EES-samningsins á sama tíma og ríkiseinokun ÁTVR stendur enn formlega samkvæmt lögum. Þetta er ekki lengur fræðileg umræða heldur raunveruleg staða þar sem lög, markaður og samfélagsleg gildi rekast á.

Annars vegar eru rök um frelsi, jafnræði og samkeppni. Talsmenn breytinga benda á að ríkið eigi ekki að starfa á smásölumarkaði og að einkaaðilar séu fyllilega færir um að sinna sölu á löglegri neysluvöru, rétt eins og gert er með aðrar vörur sem krefjast reglusetningar og eftirlits. Þeir vísa til þess að bann við áfengisauglýsingum virki í reynd ekki, að netsala sé þegar orðin staðreynd og að íslensk löggjöf sé komin úr takti við raunveruleikann. Spurningin sem þeir leggja fram er einföld: Á löggjafinn að laga sig að breyttum veruleika eða halda áfram að verja kerfi sem er þegar farið að molna?

Hins vegar eru sterk lýðheilsusjónarmið. Áfengi er ekki hefðbundin neysluvara. Fjölmargar rannsóknir sýna tengsl milli aðgengis og neyslu og ljóst er að samfélagslegur kostnaður vegna áfengis er verulegur – í heilbrigðiskerfi, félagsþjónustu, ofbeldi, slysum og afleiðingum fyrir fjölskyldur og börn. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur lagt áherslu á að takmarkað aðgengi, skýrt regluverk og stýring á sölu séu meðal áhrifaríkustu leiða til að draga úr skaðlegum áhrifum áfengis. Nýlegar rannsóknir og umfjöllun lækna undirstrika jafnframt að áfengi er krabbameinsvaldandi efni og að neysla þess tengist aukinni áhættu á að minnsta kosti sjö tegundum krabbameina, þar á meðal brjóstakrabbameini, ristil- og endaþarmskrabbameini, lifrarkrabbameini, vélindakrabba, og krabbameinum í munnholi, koki og barkakýli. Mikilvæg niðurstaða þessara rannsókna er að engin „örugg neyslumörk“ eru til þegar kemur að krabbameinsáhættu – jafnvel lítil neysla getur aukið líkur.

Þessi þekking styrkir þau rök að áfengisstefna sé ekki einungis markaðs- eða samkeppnismál, heldur fyrst og fremst lýðheilsumál.

Deilan snýst því ekki einfaldlega um það hver selur áfengið. Hún snýst um jafnvægið milli einstaklingsfrelsis og samfélagslegrar ábyrgðar. Hún snýst um það hvort við getum mótað regluverk sem tryggir bæði virka samkeppni og sterkar forvarnir. Hún snýst um jafnræði gagnvart innlendum aðilum þegar erlendar netverslanir hafa þegar aðgang að íslenskum neytendum. Og hún snýst um hvort núverandi fyrirkomulag standist í raun tímans tönn.

Þingmenn Viðreisnar hyggjast leggja fram frumvarp til að skýra lagalega stöðu netsölu og höggva á þann hnút sem nú hefur myndast. Slíkar breytingar kalla hins vegar á yfirvegaða og málefnalega umræðu. Hvernig tryggjum við að samkeppni sé raunveruleg

en ekki til málamynda? Hvernig verndum við lýðheilsu án þess að festast í kerfi sem er þegar farið að veikjast? Og hvernig tryggjum við að lög og framkvæmd fari saman?

Til að ræða þessi álitamál frá ólíkum sjónarhornum stendur málefnaráð Viðreisnar fyrir opnum fundi undir yfirskriftinni „Netverslun með áfengi – framgangur frelsis eða ógn við lýðheilsu?“ Fundurinn fer fram þriðjudaginn 17. febrúar kl. 20:00 í fundarsal Viðreisnar að Suðurlandsbraut 22 í Reykjavík.

Á fundinum verður fjallað um lagafrumvarpsdrög Gríms Grímssonar um breytingar á áfengislöggjöf sem snúa að netverslun, afstöðu grasrótar Viðreisnar til ríkiseinokunar á smásölu, sjónarmið netverslana, forvarnaraðila og meðferðarúrræða, og það jafnvægi sem þarf að ná milli frelsis, samkeppni og lýðheilsu. Fulltrúar hagaðila munu taka til máls og fundargestum gefst tækifæri til að taka þátt í umræðum.

Áfengismarkaðurinn er að breytast, hvort sem við viljum það eða ekki. Það sem skiptir máli er hvernig við bregðumst við. Við teljum mikilvægt að umræðan fari fram opinberlega þar sem ólík sjónarmið fá að njóta sín og rök takast á í stað upphrópana. Þeir sem vilja taka þátt í þessari umræðu – hvort sem þeir leggja meiri áherslu á frelsi markaðarins eða vernd lýðheilsu – eru hvattir til að mæta og leggja sitt af mörkum.

Höfundar eru annars vegar kennari sem situr í málefnaráði Viðreisnar, og hins vegar framkvæmdastjóri sem situr í málefnaráði Viðreisnar