Geim­vera lendir á Ís­landi

Ímyndum okkur að geimvera lendi á Íslandi.

Ekki í Hollywood-mynd þar sem geimskip springa í loft upp og mannkynið stendur frammi fyrir útrýmingu, heldur einfaldlega á hraunbreiðu á Reykjanesi, á köldum þriðjudagsmorgni í nóvember.

Hún stígur út úr geimskipinu, lítur í kringum sig og sér svart hraun, gufustróka og gráan himin.

Fyrsta hugsunin er að hún hafi lent á plánetu sem sé enn í smíðum.

Svo sér hún þjóðveginn, bílana og fólkið sem er á leið til vinnu eins og ekkert sé.

„Þetta hlýtur að vera merkileg þjóð,“ hugsar hún. „Hér býr fólk á landi sem skelfur, gýs og fýkur reglulega til, en samt virðist öllum finnast sjálfsagt að mæta á réttum tíma í vinnuna.“

Geimveran ákveður að dvelja hér um stund og rannsaka þetta undarlega samfélag.

Landið þar sem kuldi og hiti búa saman

Fyrsta daginn sér geimveran fólk ganga um í vetrarkuldum, vel dúðað í úlpur, húfur og vettlinga.

Skömmu síðar sér hún sama fólk klæða sig úr nánast öllum fötunum og setjast í heitan pott undir berum himni.

Hún skilur ekki alveg hvað er að gerast.

„Þetta fólk kvartar yfir kuldanum,“ skrifar hún í rannsóknardagbók sína, „en virðist samt njóta þess að sitja hálfnakið úti í hvaða veðri sem er.“

Í sundlauginni uppgötvar hún annað merkilegt fyrirbæri.

Fólk sem varla heilsast á götu getur setið saman í heitum potti og rætt stjórnmál, fasteignaverð og framtíð þjóðarinnar eins og það hafi þekkst alla ævi.

Geimveran veltir því fyrir sér hvort heita vatnið hafi einhver sérstök áhrif á samskiptahæfni Íslendinga.

Kannski séu það ekki samfélagsmiðlarnir sem haldi þjóðinni saman, heldur heitu pottarnir.

Þjóðin sem elskar tungumálið sitt

Næstu daga ákveður geimveran að læra íslensku.

Hún kemst fljótt að því að hér búi þjóð sem sé óvenju stolt af tungumáli sínu.

Íslendingar tala um mikilvægi þess að varðveita íslenskuna, vernda hana og tryggja framtíð hennar.

Geimveran er hrifin.

Hún leggur sig alla fram við að læra tungumálið, æfir framburðinn og reynir að skilja muninn á þolfalli og þágufalli.

Eftir nokkrar vikur fer hún inn á kaffihús.

„Góðan daginn, mætti ég fá einn kaffibolla?“ segir hún með dálítið óvenjulegum hreim.

Starfsmaðurinn brosir.

„Of course! Would you like anything else?“

Geimveran verður hugsi.

„Þetta er einkennilegt,“ skrifar hún um kvöldið. „Þau vilja varðveita tungumálið sitt, en þegar einhver reynir að læra það virðast þau stundum vilja skipta yfir í ensku.“

Hún ákveður þó að gefast ekki upp.

Smám saman skilur hún að tungumál lifir ekki aðeins í bókum, skólum og hátíðarræðum.

Það lifir líka í því að fá að tala það, gera mistök og vera hluti af samfélaginu.

Hver má vera Íslendingur?

Dag einn spyr geimveran mann sem hún hittir:

„Hvað þarf maður eiginlega að gera til að verða Íslendingur?“

Maðurinn hugsar sig um.

„Það er nú ekki svo einfalt,“ svarar hann.

„Þarf maður að fæðast hér?“

„Ekki endilega.“

„Þarf maður að tala íslensku?“

„Það hjálpar.“

„Þarf maður að eiga lopapeysu?“

Maðurinn hlær.

„Það hjálpar líka.“

„En ef einhver kemur hingað frá fjarlægu landi, lærir íslensku, vinnur, eignast fjölskyldu, skrifar jafnvel bækur á íslensku og ákveður að gera Ísland að heimili sínu, er hann þá Íslendingur?“

Maðurinn þegir um stund.

Geimveran skrifar síðar í dagbók sína:

„Þessi þjóð virðist enn vera að velta fyrir sér hvað það þýðir að tilheyra henni.“

Kannski er það ekkert undarlegt.

Ísland hefur breyst mikið á tiltölulega skömmum tíma. Fólk með ólíkan bakgrunn hefur sest hér að, lært tungumálið, stofnað fjölskyldur og tekið þátt í samfélaginu.

En þegar samfélag breytist vakna líka spurningar um sjálfsmynd, menningu og tilheyrslu.

Geimveran veltir því fyrir sér hvort þjóðerni sé aðeins spurning um uppruna eða hvort það geti líka falist í því að velja sér samfélag og taka þátt í að móta framtíð þess.

Rík þjóð og dýrt líf

Geimveran kemst fljótt að því að Ísland er talið land þar sem lífskjör eru almennt góð.

Hún sér falleg hús, nýtískulega bíla og fólk sem ferðast víða um heim.

„Hér hlýtur öllum að líða vel,“ hugsar hún.

En svo fer hún í matvörubúð.

Þar fær hún annað áfall.

Hún skoðar verðið á nokkrum einföldum matvörum og spyr hvort þær hafi verið fluttar hingað frá annarri vetrarbraut.

Seinna kemst hún að því að sumt fólk vinnur langan vinnudag og á samt erfitt með að ná endum saman. Aðrir eiga erfitt með að finna húsnæði sem þeir hafa efni á.

Geimveran skrifar:

„Kannski er hægt að vera rík þjóð án þess að öllum í þjóðinni finnist þeir ríkir.“

Fólkið sem talar lítið en gerir mikið

Eitt kvöldið versnar veðrið skyndilega.

Vindurinn hvín, vegir lokast og fólk er varað við því að ferðast að óþörfu.

Geimveran fylgist með fréttum og sér að björgunarsveitir eru lagðar af stað til að hjálpa fólki í vandræðum.

Hún kemst að því að margir björgunarsveitarmenn eru sjálfboðaliðar.

Þeir fara út í erfið veður, leggja sig stundum í hættu og hjálpa fólki sem þeir hafa aldrei hitt.

„Hvað fá þeir greitt fyrir þetta?“ spyr hún.

„Þeir eru sjálfboðaliðar,“ er henni svarað. „Þeir gera þetta vegna þess að einhver þarf á hjálp að halda.“

Geimveran verður orðlaus í fyrsta sinn síðan hún kom til Íslands.

Hún hafði áður tekið eftir því að Íslendingar gætu verið hlédrægir, jafnvel dálítið fjarlægir í fyrstu kynnum.

En nú sér hún að umhyggja þarf ekki alltaf að birtast í fallegum orðum.

Stundum birtist hún í manneskju sem fer út í vetrarnótt til að bjarga ókunnugum.

Síðasta spurning geimverunnar

Eftir nokkrar vikur hefur geimveran fyllt rannsóknardagbók sína.

Hún hefur kynnst þjóð sem elskar náttúruna en þarf stöðugt að takast á við spurningar um hvernig eigi að nýta hana.

Þjóð sem leggur mikla áherslu á sjálfstæði en veit að samvinna getur skipt sköpum þegar á reynir.

Þjóð sem er stolt af tungumáli sínu og er enn að læra hvernig best sé að bjóða nýjar raddir velkomnar í það.

Þjóð þar sem fólk getur verið fáort í daglegum samskiptum en sýnt einstaka samstöðu þegar eitthvað bjátar á.

Áður en geimveran heldur aftur til plánetunnar sinnar sest hún niður við sjóinn og horfir á ljósin speglast í vatninu.

Svo skrifar hún síðustu línuna í rannsóknardagbók sína:

„Íslendingar eyða miklum tíma í að velta fyrir sér hverjir þeir séu og hvað geri landið þeirra sérstakt. Kannski ættu þeir stundum líka að spyrja sig hvernig þeir vilji að öðrum líði þegar þeir koma hingað.“

Ég hef sjálfur oft hugsað um hvað það getur verið gagnlegt að horfa á kunnuglega hluti með augum einhvers sem sér þá í fyrsta sinn.

Það sem okkur finnst sjálfsagt getur virst undarlegt öðrum. Og það sem við teljum óumbreytanlegt getur reynst vera venja sem við höfum einfaldlega aldrei efast um.

Kannski þurfum við ekki geimveru frá fjarlægri plánetu til að minna okkur á þetta.

Kannski nægir að hlusta aðeins betur á fólkið í kringum okkur, sérstaklega þá sem sjá samfélagið frá öðrum sjónarhóli.

Því að lokum er spurningin ekki hvort Ísland sé fullkomið land.

Það er það ekki, frekar en nokkurt annað land.

Spurningin er hvort við séum tilbúin að gera það að enn betri stað, ekki aðeins fyrir okkur sjálf, heldur líka fyrir þá sem vilja kalla það heimili sitt.

Höfundur er rithöfundur og leikskólakennari.