„Þegar konur á­kveða að eignast börn þá eru þær strax búnar að fórna líkamanum sínum“

Hún er ein af sex viðmælendum sem Eyrún Alda Elvarsdóttir ræddi við í tengslum við lokaverkefni sitt til BA prófs í félagsfræði við Háskóla Íslands, en markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á upplifun og viðhorf sjálfviljugra barnlausra einstaklinga til foreldrahlutverks, með sérstakri áherslu á kynjaðar væntingar til mæðra og feðra.

Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að kynjamunur sé á upplifun þeirra sem taka meðvitaða ákvörðun um barnleysi. Konur upplifa oftar vantrú og þrýsting tengdan móðurhlutverkinu, á meðan karlar upplifa almennt minni efa og minni samfélagslegar kröfur í tengslum við barnleysi sitt.

Þrátt fyrir vaxandi fræðilega umræðu um valið barnleysi hafa flestar rannsóknir einkum fjallað um upplifun kvenna, en reynsla karla hefur fengið minni athygli.

Í samtali við Vísi segir Eyrún að áhugi hennar á viðfangsefninu sé sprottin út frá hennar eigin upplifun.

„Ég hef sjálf aldrei fundið fyrir þrá til þess að ala upp eða eignast börn. Einn daginn var Sunna Símonardóttir að kenna aukatíma í HÍ og hún spurði mig og vin minn, sem deildi svipaðri afstöðu til barnleysis, um upplifun okkar af því að vilja ekki eignast börn. Ég er mjög vön því að heyra setninguna „Þú munt skipta um skoðun“ frá fólki en svo kom í ljós að þessi vinur minn hafði aldrei fengið þá athugasemd, eða spurningar yfirhöfuð.  Hann hafði ekki orðið fyrir þrýstingi né upplifað vantrú þegar hann sagðist ekki vilja eignast börn. Þetta leiddi til þess að ég vildi skoða muninn á upplifun karla og kvenna sem hafa valið barnleysi. Einnig vegna þess að það er lítið um sjónarhorn karla í þessari umræðu.“

Hún segir margt hafa komið sér á óvart við niðurstöðurnar.

„Áhugaverðast var í raun hversu margþætt þetta var. Ég var að búast við að sjá mestan mun þegar það kom að kyni, en síðan voru svo margar breytur að hafa áhrif á upplifun, ákvörðun og álit, sérstaklega þegar kom að kynslóð og aldri. Það væri áhugavert að líta nánar á þessa þætti.“

Karlarnir „heppnari í mörgu“

Í tengslum við rannsóknina ræddi Eyrún Alda við þrjár konur og þrjá karla á aldursbilinu 22 til 49 ára sem eiga það sameiginlegt að hafa ákveðið að vera barnlaus af eigin vilja.

Allir sex einstaklingarnir töluðu um að fara í gegnum ákvörðunarferli og töldu til ýmsar ástæður til þess að velja barnleysi.

Ein úr hópnum, kona sem nefnd er Sara segir hugmyndina um uppeldi ekki aðlaðandi.

Það var bara aldrei ábyrgð sem mig langaði í; að vera svona heltekin af því einhvern veginn að ala upp barn og vera svona bundin. Ég settist aldrei niður og ákvað þetta, þetta var bara alltaf svona, sem betur fer.

Annar viðmælandi, sem nefndur er Jón segir umræðuna um ástandið í heiminum hafa haft áhrif á hans ákvörðun um að eignast ekki börn.

„Heimurinn eins og hann er núna er ekki heimurinn sem ég tel að barn myndi vilja alast upp í. Ég sé ekki að framtíðin sé nógu björt fyrir barn að alast upp í, að minnsta kosti miðað við núverandi áskoranir, eins og loftslagsbreytingar og alþjóðleg vandamál í stjórnmálum og mannúðarvanda.“

Viðmælendur lýstu því að ákvörðunin um að vera barnlaus væri ekki endilega byggð á skorti á áhuga á börnum, heldur á gagnrýnni afstöðu til þeirra krafna sem fylgja foreldrahlutverkinu, sérstaklega fyrir konur. Meðganga, fæðing og ójöfn skipting umönnunar voru áberandi þættir í frásögnum kvenna, sem endurspeglar hvernig líkamleg reynsla og samfélagslegar væntingar fléttast saman. Karlar upplifðu síður sambærilegan þrýsting, sem undirstrikar kynbundið misvægi í því hvernig foreldrahlutverkið er skilgreint og metið.

Eitt það sem kom skýrast fram í viðtölunum var að konurnar upplifðu oft efasemdir eða vantrú þegar þær sögðust ekki vilja eignast börn.Algeng viðbrögð sem þær fengu voru til dæmis að fólk taldi að þær myndu „skipta um skoðun“ þegar þær yrðu eldri eða þegar þær hittu „rétta manninn“. Í sumum tilvikum fannst þeim eins og fólk liti á barnleysi þeirra sem tímabundna eða óþroskaða ákvörðun.

Reynsla karlanna í rannsókninni var hins vegar nokkuð ólík. Þeir sögðu sjaldnar mæta spurningum eða gagnrýni vegna ákvörðunar sinnar um barnleysi.

Einn viðmælandinn, sem kallaður er Mikael segir: „Ég held að karlar hafa það mikið auðveldara. Þú sérð bara svona mikið félagslega samþykkt, ef við tökum dæmi, þá sérðu manneskju eins og Leonardo Dicaprio, hann er búinn að vera barnlaus og er bara að lifa lífinu, er með ungum konum og lét „dad bod“ verða frægan og enginn dæmir. En síðan er Jennifer Aniston; það eina sem er talað um er barnleysið hennar,“ segir hann.

Ég held að við karlarnir séum heppnari í mörgu. Félagslegar væntingar eru svo rosalegar kröfuharðar á konur alveg sama hvað. Bæði það að vera barnlaus eða hvernig þau ala upp barnið sitt

Tvöföld vinna fyrir móðurina

Rannsóknin fjallar einnig um hvernig líkamsímynd og líffræðilegar væntingar hafa áhrif á konur. Meðganga, fæðing og líkamlegar breytingar sem fylgja móðurhlutverkinu geta haft áhrif á afstöðu kvenna til barneigna.

Ein úr hópnum, sem kölluð er Nadía lýsir ótta gagnvart meðgöngu og líkamlegum breytingum sem henni fylgja.

„Ef ég myndi verða ólétt þá er líkaminn minn að fara breytast svo mikið að ég myni ekki þekkja hann og mikið af hlutunum sem eru taldir fallegir munu breytast rosa mikið. Ég mun fá slitför yfir allann líkamann, þetta í alvörunni hræðir mig, og ef samfélagið setti ekki svona mikla pressu á konu að vera fallegar, þá myndi það ekki hræða mig jafn mikið,“ segir hún og bætir við: „Þegar konur ákveða að eignast börn þá eru þær strax búnar að fórna líkamanum sínum“.

Í umræðunni um foreldrahlutverk er oft talað um mismunandi „vaktir“. Fyrsta vaktin vísar til launaðrar vinnu, önnur vaktin til heimilisstarfa og daglegra verkefna, og þriðja vaktin til andlegrar ábyrgðar, svo sem skipulagningar heimilis og tilfinningalegrar umönnunar. Rannsóknir sýna að konur bera enn stærstan hluta þessarar þriðju vaktar, sem getur aukið álag þeirra í tengslum við foreldrahlutverkið.

„Það hefur tilhneigingu til að vera tvöföld vinna fyrir móðurina miðað við föðurinn. Ég hef tilfinningu fyrir því að við séum núna í samfélagi sem er að færast nær jafnrétti, en ég held að við séum enn langt frá því að það sé algjörlega jafnt, þó svo það ætti að vera. Það er bara of mikil vinna fyrir einn einstakling,“ segir fyrrnefndur Jón og Nadía tekur undir:

Þessi þriðja vakt er of mikið fyrir mig. Við erum bara loksins að átta okkur á því hvað konur taka mikið af andlegu vinnunni og ábyrgðinni í samböndum og samfélögum.

Engin eftirsjá

Margir viðmælendur nefndu einnig frelsi og sjálfræði sem mikilvæga þætti í ákvörðun sinni. Barnleysi gæfi þeim meiri möguleika til að ferðast, þróa feril sinn og lifa lífi sínu á eigin forsendum. Sumir töldu að foreldrahlutverkið myndi takmarka þessi tækifæri.

„Ég er 49 ára, ég er ekkert farin að sjá eftir þessu ennþá,“ segir ein úr hópnum sem nefnd er Sara. Önnur kona úr hópnum, sem nefnd er Rakel, segist „frekar vilja sleppa því að eignast börn og ekki geta sinnt þeim, heldur en að eignast börn og ekki geta sinnt þeim.“

„Ég vildi að það væri fleiri þannig. Ég hugsa að eftirsjá væri komin ef hún myndi koma.“

Á sama tíma upplifðu sumir viðmælendur að samfélagið líti á barnlaus pör sem eigingjörn eða óábyrg, þar sem þau velja að setja eigin lífsstíl og markmið í forgang fremur en að taka þátt í hefðbundinni fjölskyldumyndun.

Í niðurstöðum rannsóknarinnar kemur fram að sterkar og ósamhverfar væntingar eru gerðar til mæðra annars vegar og feðra hins vegar. Móðurhlutverkið birtist sem yfirgripsmeira, líkamlegra og tilfinningalega krefjandi, þar sem ábyrgð, sjálfsfórn og stöðug nærvera eru talin sjálfsögð. Föðurhlutverkið virðist hins vegar sveigjanlegra og minna bundið við daglega umönnun, sem samræmist fræðilegum umfjöllunum um hefðbundin kynhlutverk og hugmyndir um „valkvæða“ þátttöku feðra í uppeldi barna. Þessar niðurstöður styðja við fyrri rannsóknir sem benda á að jafnrétti í foreldrahlutverkum sé oft frekar hugmyndafræðilegt en raunverulegt í framkvæmd.