Sjaldan launar kálfurinn ofeldið

Í hugum flestra felur hugtakið byggðaverkefni í sér sértækar aðgerðir og samstarf sem ætlað er að styrkja innviði, fjölga atvinnutækifærum og auka lífsgæði í tilteknum byggðarlögum eða landshlutum. Verkefni af þessum toga eru yfirleitt óhagnaðardrifin og fjármögnuð með skattfé eða opinberum styrkjum, með misjöfnum árangri.

Uppbygging Siglufjarðar á síðustu árum hefur hins vegar að verulegu leyti farið fram með öðrum hætti. Þar hefur einkaframtakið og fjárframlög einstaklings gegnt lykilhlutverki í þeim uppgangi sem samfélagið hefur upplifað.

Einkaframtak knýr uppbyggingu

Róbert Guðfinnsson hefur á síðasta áratug staðið að uppbyggingu á innviðum og atvinnulífi á Siglufirði fyrir milljarða króna. Sú fjárfesting hefur skapað fjölda starfa, meðal annars fyrir ungt og vel menntað fólk, og breytt ásýnd bæjarins til hins betra. Hún hefur jafnframt skapað ný tækifæri til sóknar fyrir sveitarfélagið.

Fjallabyggð hefur ekki aðeins hvatt til og stutt við þessa uppbyggingu heldur einnig skuldbundið sig til að leggja sitt af mörkum, meðal annars í skipulags- og umhverfismálum. Grunnurinn að þeim skuldbindingum er samkomulag milli einkahlutafélags í eigu Róberts og Fjallabyggðar frá árinu 2012. Þar er meðal annars kveðið á um skyldur aðila, tryggingar fyrir efndum og lausn ágreiningsmála.

Samkomulagið laut að uppbyggingu sem ætlað var að auka fjölbreytni í þjónustu fyrir íbúa og ferðamenn, bæta ásýnd bæjarins og styrkja útivistarsvæði á Siglufirði. Með réttmætar væntingar um skipulagsgerð, hönnun og uppbyggingu nýs miðbæjar og útivistarsvæðis á Leirutanga var ráðist í umfangsmiklar fjárfestingar og framkvæmdir yfir margra ára tímabil.

Enginn þarf að velkjast í vafa um efndir þeirra skuldbindinga sem snúa að Róberti og tengdum félögum. Við smábátahöfnina stendur í dag eitt glæsilegasta hótel landsins, í nágrenni við nýuppgerða veitingastaði og samkomuhús. Sjálfseignarstofnun var stofnuð til að byggja upp nýjan golfvöll og styðja við uppbyggingu skíðasvæðisins í Skarðsdal. Til þeirra verkefna lagði Róbert alls 300 milljónir króna, sem jafngildir um 500 milljónum á núvirði. Framlag sveitarfélagsins fólst meðal annars í landsvæðum, mannvirkjum og um 30 milljónum króna.

Útkoman er glæsileg uppbygging frístundamannvirkja og útivistarsvæða sem samfélagið allt nýtur góðs af.

Óuppfyllt loforð sveitarfélagsins

Sömu sögu er hins vegar ekki hægt að segja um þá þætti sem voru á ábyrgð sveitarfélagsins. Miðbærinn stendur að mestu óbreyttur og að undanskildum stuttum og endaslepptum göngustíg er Leirutanginn enn að stórum hluta malarflag og athafnasvæði óþrifalegs iðnaðar, þvert á þær hugmyndir og fyrirheit sem lagðar voru til grundvallar byggðaverkefnisins sem samkomulagið kvað á um að líta skyldi á sem eina heild.

Ástæða þessara skrifa er sú að á dögunum var framangreind sjálfseignarstofnun, Leyningsás, leyst upp. Ef marka má bókanir bæjarfulltrúa Fjallabyggðar í fundargerð bæjarstjórnar frá 26. febrúar síðastliðnum má ætla að ekki standi til að efna framangreint samkomulag að hálfu sveitarfélagsins, þrátt fyrir þau fyrirheit og skuldbindingar sem áður voru gefin.

Forsaga þessa máls er í raun efni í heila bók. Undirritaður þekkir málið vel eftir að hafa átt sæti í sáttanefnd sem starfaði árið 2020. Að baki hluta þeirrar uppbyggingar sem Siglufjörður hefur upplifað á síðustu árum liggur sorgarsaga sem einkennist af málaferlum, ítrekuðum og árangurslausum sáttaumleitunum og ágreiningi um ábyrgð og efndir samkomulagsins sem hafði alla burði til að verða fyrirmynd að farsælu samstarfi einkaaðila og hins opinbera.

Traust sem grundvöllur samstarfs

Eftir stendur þó stærri spurning. Er það áhættunnar virði fyrir samfélagslega þenkjandi fjárfesta og fyrirtæki að ganga til samninga við sveitarfélög um uppbyggingu á samfélagslegum innviðum ef ekki er tryggt að staðið verði við skuldbindingar beggja aðila?

Traust er einn mikilvægasti grunnur hvers samstarfsverkefnis. Þegar slíkt traust brestur hefur það áhrif langt út fyrir einstök verkefni eða eitt sveitarfélag.

Í stað þess að verða fyrirmynd að metnaðarfullri uppbyggingu á landsbyggðinni bendir því miður allt til þess að eitt áhugaverðasta byggðaverkefni síðari ára verði að víti til varnaðar. Þá reynist hið fornkveðna enn eiga við: sjaldan launar kálfurinn ofeldið.

Höfundur er skipulagsfræðingur.