Endar Fáskrúðs­fjörður sem brot­hætt byggð?

Þegar við hjónin fluttum til Fáskrúðsfjarðar árið 2007 ríkti bjartsýni á Austurlandi. Álverið á Reyðarfirði var að rísa, atvinnulíf í sókn og sameining sveitarfélaga kynnt sem leið til að styrkja svæðið í heild án þess að einstök byggðarlög misstu sérstöðu sína eða þjónustu.

Eftir að hafa skoðað húsnæðismarkaðinn á svæðinu ákváðum við að festa rætur á Fáskrúðsfirði. Þar var góð þjónusta, stutt í vinnu og samfélagið lifandi. Á þessum tíma var hér banki, pósthús, apótek, vínbúð, verslun og heilsugæsla með lækni flesta virka daga.

Nú, tæpum tveimur áratugum síðar, er staðan allt önnur.

Þjónustan hefur horfið hver af annarri. Nú hefur jafnframt verið tilkynnt að Vínbúðinni verði lokað 1. júní næstkomandi. Eftir standa lögreglustöð og kjörbúð sem helstu þjónustueiningar ríkis og samfélags í firðinum.

Það sem þó vekur hvað mestar áhyggjur er að læknisþjónusta hefur verið færð burt úr byggðarlaginu.

Í svörum Guðjóns Haukssonar, forstjóra Heilbrigðisstofnunar Austurlands, kemur fram að ástæður þessa séu fyrst og fremst manneklan innan heilbrigðiskerfisins og aukin áhersla á miðlæga teymisvinnu á Reyðarfirði. Það eru skiljanleg rök út frá rekstri kerfisins, en fyrir íbúana breytir það ekki afleiðingunum.

Niðurstaðan er einföld: tæplega 800 íbúar Fáskrúðsfjarðar þurfa nú að sækja almenna læknisþjónustu til Reyðarfjarðar.

Sú vegalengd kann að virðast lítil á blaði, en raunveruleikinn er annar. Fyrir eldri borgara, fólk án einkabíls eða einstaklinga sem þurfa reglulega þjónustu getur þetta verið verulegt álag — bæði fjárhagslega og félagslega.

Raunkostnaður við eina slíka ferð getur auðveldlega numið 4–6 þúsund krónum þegar tekið er tillit til eldsneytis, slits og almenns reksturs bifreiðar. Ef aðeins 100 íbúar fara eina slíka ferð í mánuði nemur kostnaðurinn mörgum milljónum króna á ári — kostnaði sem áður var borinn af kerfinu sjálfu en hefur nú í reynd verið færður yfir á íbúana.

Þar við bætist tímasóun, aukið álag á vegakerfið og meiri umferð milli byggðarlaga.

Þá er staða almenningssamgangna á svæðinu langt frá því að vera fullnægjandi. Strætóferðir milli staða á suðurfjörðum henta illa fólki sem þarf að sækja heilbrigðisþjónustu, sérstaklega eldri borgurum sem geta þurft að bíða klukkustundum saman eftir næstu ferð — oft við erfiðar veðuraðstæður.

Þessi þróun hefur einnig áhrif langt út fyrir sjálfa þjónustuna. Þegar grunnþjónusta hverfur hefur það óhjákvæmilega áhrif á aðdráttarafl samfélagsins, fasteignamarkað og framtíðartrú íbúa.

Fasteignir á svæðinu verða síður eftirsóknarverðar þegar aðgengi að heilbrigðisþjónustu, verslun og öðrum grunninnviðum veikist. Fyrir fólk sem hefur lagt aleigu sína í heimili á staðnum getur slíkt þýtt raunverulega verðrýrnun eigna og aukna óvissu um framtíð samfélagsins.

Auðvitað skilja flestir að erfitt getur verið að manna sérhæfða þjónustu á landsbyggðinni. En þegar þjónusta hverfur smám saman án þess að sambærilegar lausnir komi í staðinn vaknar eðlilega spurningin hvert stefnir.

Hvenær verður byggð talin „brothætt“?

Er það þegar fólki fækkar? Þegar atvinnu fækkar? Eða þegar grunnþjónusta samfélagsins er farin að hverfa ein af annarri?

Þegar stjórnvöld tala um að styrkja landsbyggðina þarf sú stefna að sjást í verki — ekki aðeins í orðum. Annars skapast sú tilfinning meðal íbúa að þróunin sé einfaldlega sú að flytja þjónustu, störf og innviði í burtu þar til samfélögin veikjast smám saman af sjálfu sér.

Spurningin sem stendur eftir er því ekki aðeins hvernig eigi að reka þjónustu á Austurlandi, heldur hvort samfélög eins og Fáskrúðsfjörður eigi raunverulega framtíð fyrir sér sem fullgilt byggðarlag — eða hvort því verði hægt og rólega látið blæða út.

Höfundar eru eldri borgarar á Fáskrúðsfirði.