Nokkur orð um ein­földun eftir­lits

Stjórnvöld boða nú breytingar á heilbrigðiseftirliti undir merkjum einföldunar. Fáir eru á móti einfaldara og skilvirkara eftirliti. Þvert á móti. Það er sjálfsagt markmið að rekstraraðilar fái skýr svör, að reglur séu túlkaðar með sambærilegum hætti og að almenningur geti treyst því að matsölustaðir, neysluvatn, leiksvæði, skólar, sundlaugar og mengandi starfsemi sæti traustu eftirliti.

En spurningin er ekki hvort markmiðið sé gott. Spurningin er hvort sú lausn sem er valin sé vænleg leið að því markmiði.

Í dag sinnir heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga fjölbreyttum verkefnum í sínu nærumhverfi. Sami eftirlitsaðili getur í mörgum tilvikum horft heildstætt á fjölþætta starfsemi: Matvæli, hollustuhætti, mengunarvarnir, húsnæði, fráveitu og umgengni. Þetta skiptir máli. Eftirlit er ekki bara eyðublað, stimpill eða heimsókn með gátlista. Það er líka þekking á staðháttum, reynsla, samtal, leiðbeiningar og skjót viðbrögð þegar eitthvað fer úrskeiðis.

Nú er lagt upp með að verkefni heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna skiptist milli tveggja ríkisstofnana. Matvælaeftirlit verður flutt í einn farveg og hollustuhátta- og mengunarvarnaeftirlit í annan. Á pappír kann þetta að líta snyrtilega út. Í raunveruleikanum verður þetta flóknara.

Tökum einfalt dæmi. Leikskóli er ekki bara bygging. Þar eru börn, eldhús og leiksvæði. Huga þarf að matvælaöryggi, hreinlæti, innilofti, úrgangi og ýmsum öryggisatriðum. Í dag getur heilbrigðiseftirlitið nálgast þessa starfsemi með heildaryfirsýn á þessi atrið. Í nýju kerfi mun sami leikskólinn þurfa að eiga samskipti við tvær stofnanir, sæta tveimur úttektum sem fylgja hvor sínu ferli og á endanum greiða tvisvar og kannski allt að tvöfalt fyrir allt saman. Sama gildir um veitingastaði, skóla, vatnsveitur, gististaði, matvælaframleiðslu og ýmis önnur fyrirtæki þar sem matvæli, hollustuhættir og umhverfisþættir skarast.

Þá vaknar eðlileg spurning: Hvar er einföldunin?

Ef eitt samþætt eftirlit verður að tveimur aðskildum ferlum, tveimur boðleiðum og tveimur skráningum með tveimur gjaldskrám, er hætt við að einföldunin verði fyrst og fremst einföldun á stofnananeti ríkisins, en ekki á þjónustu við fólk og fyrirtæki. Rekstraraðilar upplifa ekki einföldun ef þeir þurfa að bíða lengur, senda sömu upplýsingar oftar, fá fleiri aðila í heimsókn og greiða hærri gjöld. Almenningur upplifir ekki einföldun ef leita þarf úr einni stofnun í aðra með fyrirspurnir og kvartanir.

Kostnaðurinn hverfur heldur ekki þótt hann færist til. Ef nýtt ríkiskerfi á að reka miðlæga stjórnsýslu, upplýsingakerfi, starfsstöðvar, eftirlitsferðir og nýja innviði þarf einhver að borga. Yfirleitt endar slíkt annaðhvort hjá skattgreiðendum, rekstraraðilum eða neytendum. Þegar þjónustugjöld eiga að standa undir rekstri eftirlitsins þýðir það venjulega að kostnaðurinn lendir til að byrja með á þeim sem eftirlitið beinist að og að lokum hjá almenningi í verði vöru og þjónustu.

Þá er ótalinn kostnaður sveitarfélaga. Ef verkefni sem fylgja tekjur færast til ríkisins, en ýmis staðbundin, erfið og oft tekjulítil verkefni verða áfram eftir í héraði, er ekki verið að leysa neinn vanda. Það er aðeins verið að færa tekjurnar annað og skilja hluta ábyrgðarinnar eftir.

Það þarf ekki að rífa niður kerfi til að bæta það. Ef vandinn er ósamræmi, skortur á yfirsýn og ólík framkvæmd milli svæða, þá er eðlilegt að ráðast beint á þann vanda: Sameiginlegt upplýsingakerfi, samræmdar leiðbeiningar, skýr frammistöðuviðmið, virk gæðastjórnun, betri þjálfun og sterkara samræmingarhlutverk ríkisstofnana. Slíkar umbætur geta skilað góðri samræmingu án þess að raska þjónustu sem byggir á nálægð, þekkingu og skjótum viðbrögðum.

Almenningur á ekki að þurfa að borga fyrir stjórnsýslutilraun sem lítur út fyrir að vera flóknari en kerfið sem hún átti að einfalda. Rekstraraðilar eiga ekki að fá fleiri úttektir í nafni einföldunar, sem engin er. Sveitarfélögin eiga ekki að sitja eftir með ábyrgðina á meðan tekjustofnarnir færast annað.

Áður en svona stór breyting er keyrð í gegn þarf að liggja fyrir einfalt svar við einfaldri spurningu: Verður þjónustan í raun hraðari, ódýrari og skilvirkari fyrir þá sem nota hana?

Ef svarið er ekki já, þá er ekki um einföldun að ræða.

Höfundar eru stjórnarmenn í Samtökum heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi. Ásmundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja, Hörður er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness og Sigrún er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands.